Άρθρα

Ορθολογική συμπεριφορά και αποτελεσματικότητα των αγορών. Περνώντας από τη θεωρία στην πράξη. (Μέρος Α – Ορθολογική συμπεριφορά)

Ο καταναλωτής και κατά πόσο μπορεί να τον χαρακτηρίζει η Ορθολογική συμπεριφορά (Rational behavior)

Σύμφωνα με την «θεωρία» υποτίθεται ότι (σαν καταναλωτές) έχουμε πλήρη γνώση των συνθηκών της αγοράς και με τους περιορισμούς του εισοδήματος και των τιμών (των αγαθών) κάνουμε τις σωστές επιλογές κατανομής του περιορισμένου εισοδήματός μας ώστε να μεγιστοποιήσουμε τη χρησιμότητα από την κατανάλωση.

Μια τέτοια συμπεριφορά σαν την προηγούμενη χαρακτηρίζεται σαν ορθολογική.

Αν όμως πέραν της θεωρητικής προσέγγισης θελήσουμε να σκεφτούμε το πως η καταναλωτική συμπεριφορά μας «εμφανίζεται» στην καθημερινότητά μας μάλλον θα «ανακαλύψουμε» ότι η δυνατότητα ύπαρξης «πραγματικής» ορθολογικής συμπεριφοράς αμφισβητείται για συγκεκριμένους λόγους:

  1. Έχουμε πράγματι πλήρη γνώση των συνθηκών της αγοράς;

Μήπως η πληροφόρησή μας είναι εκείνη που θέλουν οι επιχειρήσεις, τα ΜΜΕ ή το κράτος να έχουμε; Και αν ισχύει το δεύτερο, αυτή η πληροφόρηση είναι «πάντα» αυτή που χρειαζόμαστε για να κρίνουμε σωστά τις επιλογές μας; Λειτουργεί δηλαδή απαραίτητα υπέρ μας;

Κάποια παραδείγματα:

Πόσο πλήρης (για εμάς) ήταν η πληροφόρηση που είχαμε το 1999 όταν κάποια επίσημα χείλη διατυμπάνιζαν «το σπάσιμο των 7.000 μονάδων στο ΧΑΑ», ενώ κάποια άλλα (επίσης επίσημα) κτυπούσαν το καμπανάκι τονίζοντας πως «οι αποτιμήσεις της αγοράς είναι ανώτερες από εκείνες των άλλων ευρωπαϊκών χωρών, πράγμα που συνεπάγεται κινδύνους». Παρεμπιπτόντως, την επόμενη ημέρα της συνέντευξης που έδωσε ο δεύτερος σε Ιταλική εφημερίδα και ανέφερε τα περί κινδύνου μεγάλη μερίδα των ΜΜΕ ζήτησαν την «κεφαλή του επί πίνακι». Είχε τολμήσει να επαληθευτεί μετά από μόλις 2 μήνες...

Πόσο μας έγιναν «γνωστές» οι συνθήκες τις αγοράς όταν 10 χρόνια μετά (2008) ο δανεισμός προς τον ιδιωτικό τομέα σημειώνει ιστορικό ρεκόρ 125,4 € δις (http://econtopia.gr/8-xronia-litotita-2/) και ένα χρόνο μετά (2009) σπάει η φούσκα των δανείων;

Αλήθεια ενημέρωσε κάποιος τον μέσο Έλληνα ότι στην πιθανή επιλογή του να δανείσει το Ελληνικό κράτος αγοράζοντας ομόλογα υπάρχει το ενδεχόμενο να του επιβάλλουν τραγικό «κούρεμα» στην αξίας τους; Όμως τον πληροφόρησαν ότι «έτσι» έπρεπε να βοηθήσει στην ανακεφαλαίωση των τραπεζών οι οποίες «μαύρισαν» το όνομά του όταν δεν μπορούσε να αποπληρώσει (μέσα στην κρίση) το δάνειο που αυτές τον «παρακάλεσαν» (http://econtopia.gr/metasximatismos-rolou-trapezon-krisi-2008-meros-b/) να συνάψει δύο μόλις χρόνια πριν  Υπήρχαν πολλοί «ενημερωμένοι» για κάτι διαφορετικό πέραν του ότι τα κρατικά ομόλογα «είχαν τη φήμη» τοποθέτησης (σχεδόν) μηδενικού ρίσκου;

  1. Μεγιστοποίηση χρησιμότητας

Κατασκευάζοντας μια καμπύλη αδιαφορίας για 2 αγαθά και με μια καμπύλη εισοδηματικού περιορισμού «βρίσκουμε» διαγραμματικά το σημείο που θέλουμε! Παραγωγίζουμε και τις συναρτήσεις και να και οι «σωστές» ποσότητες! Όλα καλά και λυμένα λοιπόν! (http://econtopia.gr/i-theoria-tis-xrisimothtas-oi-vasikes-ipotheseis/)

    • Αυτά τα 2 αγαθά που ασχολούμαστε πόσο κοντά (αριθμητικά) είναι στην πραγματικότητα των καθημερινών καταναλωτικών αποφάσεών μας;
    • Χρησιμότητα λαμβάνουμε «μόνο» από την κατανάλωση αγαθών και υπηρεσιών;
    • Ή το νέο profile του ανθρώπινου είδους ορίζει τη χρησιμότητα μόνο με αριθμούς αγνοώντας ποιοτικά χαρακτηριστικά, όπως ο ελεύθερος χρόνος μας, η ηρεμία μας (http://econtopia.gr/i-krimeni-apo-arithmous-euimeria-tis-poiotitas/ ) ή η άρνησή μας να περάσουμε την πόρτα της κατάθλιψης.

       3.   Πρόσθετα

θα πρέπει να «θυμηθούμε» ότι αναφερόμαστε σε ανθρώπους (όχι σε robots) κάτι που σημαίνει την πιθανή διαφοροποίηση της συμπεριφοράς σε ελάχιστο χρονικό διάστημα λόγω πραγματικής ή όχι μεταβολής κάποιου στοιχείου του εσωτερικού ή εξωτερικού περιβάλλοντος. Το γεγονός αυτό δυσχεραίνει την γενίκευση ή την ύπαρξη γραμμικών σχέσεων στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Η συμβολή των behavioral economics  σε αυτό το σημείο είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Και έχοντας την (υπό αμφισβήτηση σωστή για τις επιλογές ΜΑΣ) πληροφόρηση, μια «λογική» χρησιμότητας που ενδεχομένως διαφωνούμε και την ανθρώπινη υπόστασή μας «θέλουμε» να  αναφερόμαστε σε rational behavior!

Μήπως θα πρέπει να ξανασκεφτούμε αν «αυτό» το rational χαρακτηρίζει τη δική ΜΑΣ συμπεριφορά ή τα θέλω ΑΛΛΩΝ;

 

Στο Μέρος Β θα αναφερθούμε στο κατά πόσο οι αγορές χαρακτηρίζονται αποτελεσματικές.

 

Human being vs Economics.

Αυτή η περίφημη ορθολογική συμπεριφορά (rational behavior) του human being πόσες  υποθέσεις – παραδοχές, πόσες μεταβλητές, πόσα αν, πόσες «μη ανθρώπινες» λογικές κρύβει μέσα της..

Η μεγιστοπόιηση της χρησιμότητας

Και βέβαια θεωρώντας δεδομένη τη rational behavior, η μεγιστοποίηση της χρησιμότητας (utility maximization) ήταν εύκολη..

Κατασκευάσαμε λοιπόν μια καμπύλη αδιαφορίας (indifference curve), και μάλιστα χάρτη καμπυλών αδιαφορίας (indifference map), πολύ σωστά σκεφτήκαμε και τον  εισοδηματικό περιορισμό (budget constraint), υπολογίσαμε συναρτήσεις χρησιμότητας (με διάφορες αλγεβρικές μορφές), τις παραγωγίσαμε..και προχωρώντας «ανακαλύψαμε» το σημείο μεγιστοποίησης της χρησιμότητας (Utility maximization). Εμείς οι ορθολογικοί καταναλωτές!

Too good to be true

Θεωρήσαμε δηλαδή το human being σαν ένα σύνολο μονάδων, όμοιων μεταξύ τους στα βιώματα, προτιμήσεις, επιλογές που ζουν σε ένα στατικό περιβάλλον ή όταν αυτό μεταβάλλεται τα άτομα αντιδρούν με τον ίδιο τρόπο. Κάτι σαν copy paste συμπεριφορές.

Με την βοήθεια των μαθηματικών και της στατιστικής φτιάξαμε τις παραπάνω ωραίες συναρτήσεις. Βρήκαμε τις μεταβλητές – την ακρίβεια των αστάθμητων (μεταβλητών) είναι δύσκολο να την αποδεχτούμε. Εντοπίσαμε και “κατάλληλους” συντελεστές στάθμισης (!!!) και έτοιμα όλα..

Αναλύοντας το Human being

Ξεχάσαμε όμως ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν παραμένει σταθερή μέσα στο χρόνο. Πολλές φορές δεν είναι προβλέψιμη (ούτε ο μετασχηματισμός του περιβάλλοντος στο οποίο λειτουργεί εξάλλου είναι). Δεν έχει “ρομποτική” λογική και βέβαια δεν ομαδοποιείται εύκολα.

Δηλαδή έχει και τα χαρακτηριστικά της emotional συμπεριφοράς που «κάποιοι» θα την ονόμαζαν  irrational.

Συγχρόνως αγνοήσαμε το ενδεχόμενο ο όρος της οικονομίας  ‘ορθολογική συμπροφορά’ να «προδίδεται»  από την ίδια την οικονομία. Θα μπορούσε δηλαδή το ίδιο το οικονομικό περιβάλλον – σύστημα, στην πράξη, να μην «επιτρέπει» την ύπαρξη ορθολογικής συμπεριφοράς.

Οι προηγούμενες σκέψεις δεν επιθυμούν να αμφισβητήσουν το τεράστιο έργο πολύ μεγάλων οικονομολόγων και την τεράστια συμβολή τους στην ανάπτυξη της επιστήμης. Είναι σκέψεις ενός «ανθρώπινου» εγκεφάλου, που ακριβώς αυτό το χαρακτηριστικού του human being τον δυσκολεύει να αποδεχτεί ότι  μια οικονομική – μαθηματική συνάρτηση θα μπορούσε να περιγράψει πάντα και με ακρίβεια την συμπεριφορά – αντίδρασή του.