Posts

Η «εκτροπή» του τρόπου λειτουργίας της οικονομίας από την πολιτική.

Η οικονομία είναι η επιστήμη η οποία (μεταξύ άλλων) προσπαθεί να διαχειριστεί κατάλληλα τη λέξη «επιλογή», Βεβαίως απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ύπαρξη της σύγκρισης. Πρέπει λοιπόν να επιλέξει - μεταξύ των διαθέσιμων επιλογών - την καλύτερη δυνατή χρήση των περιορισμένης ποσότητας παραγωγικών συντελεστών ώστε να οδηγηθούμε σε μια κατάσταση βελτίωσης του «γενικού» καλού.

Προς την κατεύθυνση αυτή θεμελίωσε κανόνες οι οποίοι (πάντα κάτω από τους απαραίτητους περιοριστικούς παράγοντες) στοχεύουν στην κοινωνική ευημερία που ανά περίπτωση μπορεί να «εκφράζεται» με τη μεγιστοποίηση της χρησιμότητας, του εισοδήματος και των κερδών ή με την ελαχιστοποίηση του κόστους και τον περιορισμό των αρνητικών επιπτώσεων που εμφανίζονται για το σύνολο όταν η άσκηση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα «ατομικιστική» λογική.

Τα οικονομικά υποδείγματα σπάνια περιγράφονται από γραμμικές σχέσεις δεδομένου ότι είναι από τη φύση τους πολυπαραγοντικά. Οι λόγοι στους οποίους οφείλεται η πολυπλοκότητά τους βρίσκονται αφενός στο «απρόοπτο» της συμπεριφοράς που είναι σαν στοιχείο ενσωματωμένο στην ανθρώπινη υπόσταση και αφετέρου στην ύπαρξη – εμφάνιση αστάθμητων παραγόντων που δεν είναι (πάντα) δυνατή η ακριβής αναγνώριση και στη συνέχεια η αντιπροσωπευτική στάθμισή τους.

Η υπερεκτίμηση των οικονομικών δυνατοτήτων μας.

Πολλοί δεν αποδέχονται ότι οι καταναλωτές λειτουργούν ορθολογικά επικαλούμενοι τα συμπεριφορικά οικονομικά (behaviorαl  economics) (Περισσότερα στο http://www.xenophon.gr/ - 3ο τεύχος, Ιούνιος 2018, Προσεγγίζοντας τα Συμπεριφορικά Οικονομικά, Μανώλης Αναστόπουλος) η λογική των οποίων πράγματι δυσκολεύει έως και καταργεί την ύπαρξη ορθολογικής συμπεριφοράς (rational behavior) στα άτομα.

Ανεξάρτητα από την άποψή μας για το θέμα (Human beings vs Economics) σε αυτή την ανάλυση θέλουμε να εστιάσουμε την προσοχή μας στο γεγονός ότι ο ονομαζόμενος ορθολογικός καταναλωτής επιτυγχάνει την επιδίωξή του (μεγιστοποίηση της χρησιμότητας από την κατανάλωση) κάτω από τους περιορισμούς του εισοδήματος και των τιμών.

Με τη χρήση λοιπόν καμπυλών αδιαφορίας και της γραμμής του εισοδηματικού περιορισμού βρίσκουμε την ισορροπία του στο σήμερα όπως και την μελλοντική (διαγραμματικά μετατοπίζοντας ανάλογα τις καμπύλες) σε περίπτωση μεταβολής εισοδήματος, τιμών, προτιμήσεων, κ.α.

Στο σημείο αυτό πρέπει να «συνειδητοποιήσουμε» ότι αν στην σύγχρονη εποχή υπάρχουν περίοδοι που το εισόδημα εμφανίζει μεγάλη (εικονική) αύξηση λόγω υπερδανεισμού ή διαφόρων άλλων μεθόδων[..] δεν φταίει η οικονομική επιστήμη που το άτομο αγνοεί ή μπερδεύει ποιες είναι οι πραγματικές οικονομικές δυνατότητές του. Σαν αποτέλεσμα οδηγείται σε μια «παραπλανητική» ισορροπία και φυσικά καταργεί την (πραγματική) έννοια του ορθολογικού καταναλωτή.

Πολύ δε περισσότερο αν τα άτομα έντεχνα «πιέζονται» από την ατμόσφαιρα προς την κατεύθυνση της προηγούμενα αναφερθείσας καταναλωτικής συμπεριφοράς - ασφαλώς δεν είναι η οικονομική επιστήμη υπεύθυνη αλλά άλλοι χώροι[..] με άλλες βλέψεις.

Η «εισβολή» της πολιτικής στην οικονομία

Ένας από τους μεγάλους οικονομολόγους ήταν ο Ιταλός Vilfredo Pareto  (1848 – 1923) με σπουδαία συμμετοχή στην οικονομία και την οικονομετρία.

Μέσα στο σπουδαίο έργο του ξεχωριστή θέση έχει η έννοια της κατά Pareto αποτελεσματικότητας (Pareto efficiency) η οποία επιτυγχάνεται όταν η χρήση των συντελεστών παραγωγής είναι τόσο κοινωνικά «σωστή» ώστε δεν υπάρχει δυνατότητα με μια διαφορετική επιλογή στη χρήση τους να βελτιώσουμε τη θέση κάποιου χωρίς να χειροτερεύσουμε την κατάσταση άλλου.

Σχετικά με την εν λόγω αποτελεσματικότητα έχει ενδιαφέρον όταν αναφερόμαστε στην αποτυχία του οικονομικού συστήματος (market failure) με την ύπαρξη αρνητικών εξωτερικών καταστάσεων (negative externalities) και την τεράστια ανισοκατανομή του εισοδήματος να ερευνήσουμε αν ο λόγος βρίσκεται σε λάθος οικονομικών κανόνων ή σε αλλοίωση της αποτελεσματικότητάς τους λόγω πολιτικής παρέμβασης ή της εσκεμμένης απουσίας της.

Αν ένα οικονομικό μοντέλο «χάσει» την αποτελεσματικότητά του λόγω βίαιας παρέμβασης της πολιτικής λογικής ασφαλώς δεν θα το χαρακτηρίσουμε σαν αναποτελεσματικό.

Τι τελευταίες μέρες συζητείται το ενδεχόμενο να αναβληθεί η μείωση των συντάξεων (που έχει ακουστεί ότι θα εφαρμοστεί από τις αρχές του 2019) αλλά ταυτόχρονα να περικοπούν εξαγγελθέντα (για τις ασθενέστερες εισοδηματικά ομάδες) μέτρα όπως αυτά της επιδότησης του ενοικίου και άλλων επιδομάτων.

Επειδή η προηγούμενη αναφορά μας θα διαβαστεί από αρκετούς με «κομματική αντίληψη» θέλουμε να διευκρινίσουμε για μια ακόμα φορά ότι οι σκέψεις μας βασίζονται σε οικονομικά και μόνο δεδομένα. Οι κομματικές απόψεις του καθενός είναι κάτι εντελώς διαφορετικό στο οποίο ασφαλώς δεν παρεμβαίνουμε αλλά και βρίσκεται εκτός των ενδιαφερόντων μας.

Θυμηθείτε την κατά Pareto  αποτελεσματικότητα και σε σχέση με το προηγούμενο παράδειγμα βγάλετε τα δικά σας συμπεράσματα για το αν η οικονομία μας τα «λέει λάθος» ή αν η πολιτική για τους λόγους της «εισβάλλει» στο χώρο της πρώτης ακυρώνοντας την αποτελεσματικότητα (αλήθεια) των οικονομικών αρχών και κανόνων.

Η χώρα του «δήθεν»

Μέσα στην πορεία των τελευταίων 40 - 50 ετών ο μέσος Έλληνας σταδιακά «ανέβαινε» σε βιοτικό επίπεδο απολαμβάνοντας τα νέα επίπεδα ζωής. Η ταχύτητα της υιοθέτησης των νέων δεδομένων σε αρκετές περιπτώσεις ήταν μεγάλη με αποτέλεσμα τη «βιασύνη» στην «απορρόφηση»  των νέων standards.

Σε προηγούμενο άρθρο έχουμε αναφέρει ότι η ταχύτητα αφενός δημιουργεί προβλήματα στην κατανόηση του «περιβάλλοντος» και αφετέρου αμφισβητεί στην «αυθεντικότητα» του νέου προφίλ.

Το νέο μας πρόσωπο

Σταματήσαμε λοιπόν να πετάμε στο δρόμο το άδειο πακέτο από τα τσιγάρα ή την απόδειξη από τα διόδια. Κάτι σαν απόκτηση οικολογικής συνείδησης θα λέγαμε! Ταυτόχρονα βέβαια εξακολουθούμε να ψαρεύουμε κάποιους τόνους πλαστικού από τις θάλασσες, τα ποτάμια και τις λίμνες. Η δήθεν οικολογική μας συνείδηση  συναντάται και στη βόλτα μας στο βουνό όπου παρατηρούμε δεξιά και αριστερά «παρκαρισμένα» όλα εκείνα που ντρεπόμαστε να πετάξουμε όταν μας βλέπου οι άλλοι!

Γίναμε «Ευρωπαίοι» και περιορίσαμε το κορνάρισμα στην οδήγηση! Όμως το στόμα μας δεν σταμάτησε να ξεστομίζει Γαλλικά όταν μας δίνεται ή εμείς δημιουργούμε την ευκαιρία. Φυσικά, ως οδηγοί εξακολουθούμε να παρκάρουμε όπου μας βολεύει, να οδηγούμε με 60 στην αριστερή λωρίδα, να βγάζουμε φλας αφού στρίψουμε [!!] και να αγνοούμε ότι σε αυτήν την με άσπρες γραμμές διάβαση πεζών δεν αναπτύσσουμε ταχύτητα αλλά δίνουμε προτεραιότητα στους πεζούς. Όμως κατά τα άλλα αποκτήσαμε δήθεν κυκλοφοριακή αγωγή.

Μη ξεχάσουμε τον πιστό φίλο του ανθρώπου! Έτσι  ξαφνικά γίναμε όλοι φιλόζωοι [..]. Βρήκαμε το νέο μας in παιχνίδι!  Άπειρες φωτογραφίες για να αποθανατίσουν τον τρελό μας έρωτα για το σκύλο μας και βέβαια δεκάδες αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα. Τον βγάζουμε και την βολτούλα του – περισσότερο για να μας δούνε οι άλλοι παρά γιατί τη χρειάζεται.  Όμως σε πολλούς - μαζί με την δήθεν φιλοζωία - δεν ήρθε και η ανάλογη παιδεία που πρέπει να την συνοδεύει με αποτέλεσμα να «απαιτούμε» από τους υπόλοιπους ανθρώπους και σκύλους να κοιτάνε μόνο «κάτω» όταν περπατάνε.

Αγοράσαμε μηχανές και μάλιστα μεγάλου κυβισμού! Δεν φροντίσαμε όμως πρώτα να «μάθουμε» τι σημαίνει «καβαλάω» μηχανή ούτε σε σχέση με εμάς ούτε σε σχέση με τους άλλους. Οδηγούμε λοιπόν όπως μας βολεύει αγνοώντας βασικούς κανόνες κυκλοφορίας, απαιτώντας από τους άλλους να μας «προσέχουν» και λησμονώντας ότι σε μια στιγμή απροσεξίας κάποιου (που φυσικά απευχόμαστε) θα αποδειχθεί ότι δεν οδηγούμε τανκ. Γίναμε λοιπόν δήθεν μηχανόβιοι! Όμως οι original μηχανόβιοι έχουν την ανάλογη κουλτούρα και η μηχανή εκφράζει για τους ίδιους τρόπο ζωής. Και αυτός δεν είναι δήθεν.

Βαπτιστήκαμε (οι περισσότεροι) άνετοι, όμορφοι, έξυπνοι,  επιτυχημένοι, αλλά και εύκολοι κριτές (Η εξ αποστάσεως σοφία) της ζωής των άλλων! Βέβαια όλα τα προηγούμενα συνέβησαν και εξακολουθούν να συμβαίνουν με την έντονη παρουσία της κατάθλιψης αλλά και της (σχεδόν) απαραίτητης ψυχολογικής υποστήριξης. Άλλη μια δήθεν άνετη έκφραση της παρουσίας μας στο σύνολο!

Υπάρχει βέβαια και η ηγεσία μας και η πολιτική που ασκεί προς όφελός μας [..]Πόσες εξαγγελίες, πόσες υποσχέσεις για ένα καλύτερο αύριο! Το περίεργο είναι ότι αυτές οι better days «επιδιώκονται» μέσω υπερφορολόγησες των νόμιμων εισοδημάτων και μειώσεων μισθών και συντάξεων!  Όμως το δήθεν κράτος δικαίου και η δήθεν κοινωνική μέριμνα υπάρχει!

Και έρχεται η οικονομική κρίση του 2008 και μετά από 10 χρόνια απίστευτης σε πολλά επίπεδα πτώσης ή και κατάρρευσης αρχίζουμε να επαναλαμβανόμαστε μέσα από μια σειρά ψεύτικών υποσχέσεων παραποίησης της πραγματικότητας, και μικροκομματικών  πολιτικών.  Η χώρα  - πτωχευμένη πλέον -  επαναλαμβάνει τις λογικές  που εφάρμοζε στα χρόνια του εικονικού πλουτισμού και της διαφωνίας για τη διαφωνία!  Δεν κατάλαβε τίποτα! Άλλη μια δήθεν αντίληψη της πραγματικότητας που συνοδεύεται από μια επίσης δήθεν αλλαγή πολιτικής κουλτούρας.

Μέσα στα πολλά δήθεν μη παραλείψουμε να αναφέρουμε ότι γίναμε και δήθεν αριστεροί! Και για να το αποδείξουμε [..] συμπράξαμε με μια παρέα αρκετά δεξιά ευρισκόμενη!

Και έτσι όπως ολοκληρώνονται οι τωρινές σκέψεις μας ένα ερώτημα προκύπτει.

Αν μπορούσαμε να επιλέξουμε – τι θα προτιμούσαμε; Την αυθεντική και με τα προβλήματά της ταυτότητα που είχαμε ή την δήθεν και με τα «φαινομενικά» ξεπερασμένα προβλήματα ταυτότητα που αγοράσαμε;

 

Οικονομική επιστήμη. Μια πρώτη γνωριμία

Η οικονομική επιστήμη ανήκει σε εκείνους τους κλάδους επιστημών που η προσπάθεια περιγραφής του αντικειμένου τους  δεν είναι εύκολη. Οι δυσκολίες που συναντάς οφείλονται κυρίως σε δύο λόγους. Ο πρώτος σχετίζεται με τη ύπαρξη όμορων κλάδων που τα σύνορα τους είναι έντεχνα κατασκευασμένα ώστε να μετατοπίζονται άκοπα όταν το λάθος πρέπει να ανήκει αλλού. Ο δεύτερος έρχεται σαν απόρροια του ξερολισμού που έχει καταλάβει και μόνιμα κατοικήσει  στο ρετιρέ του ανθρώπινου εγκεφάλου, δυστυχώς αρκετών.

Με κύριο αποδέκτη των σκέψεών μας τον νέο που αποφασίζει να σπουδάσει οικονομικά και δευτερευόντως εκείνον που αποφάσισε ότι ήρθε ο καιρός να σταματήσει να αυτοαποκαλείται οικονομολόγος θα αναφέρουμε στις παρακάτω γραμμές κάποια πρώτα στοιχεία – κατά τη γνώμη μας – χρήσιμα για την αναγνώριση της  ταυτότητας  της οικονομικής επιστήμης.

Οικονομία και πολιτική δεν είναι συνώνυμες έννοιες

Αναμφίβολα υπάρχει επικοινωνία και θα λέγαμε μια αμφίδρομη σχέση μεταξύ των δύο  επιστημών. Και ακριβώς αυτή η ισχυρή σχέση επιτρέπει την ευκολία λεκτικού περάσματος από τον ένα χώρο στον άλλο.

Σπουδάζοντας οικονομία, σύντομα γίνεται φανερό ότι ένα πράγμα είναι μια τεκμηριωμένη οικονομικά πρόταση (π.χ. ανάκαμψης της οικονομίας) και άλλο η διάθεση (υπάρχουσα πολιτική βούληση) εφαρμογής, μερικής υιοθέτησης ή απόρριψής της.

Πολιτικές δεσμεύσεις, εμμονές, ή εθελοτυφλία είναι συχνά οι λόγοι  επιλογής - εφαρμογής συγκεκριμένης οικονομικής πολιτικής έναντι άλλης. Στο αύριο, η επιλογή αυτή ενδέχεται να αποδειχθεί λανθασμένη έως και καταστροφική.

Σκεπτόμενοι τότε ποιο ήταν το λάθος θα είναι εύκολο, και ενίοτε βολικό, να κατηγορηθεί η οικονομική πολιτική που εφαρμόστηκε.  Αναζητώντας όμως περισσότερο επίμονα την αλήθεια  είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα καταλήξουμε στο ότι:

η επιλογή του οικονομικού μείγματος που εφαρμόστηκε δεν έγινε με αμιγώς οικονομικά κριτήρια αλλά μάλλον με πολιτικά.

Το να χαρακτηρίσεις κάποιον υπουργό οικονομικών ή σύμβουλό του όχι καλό οικονομολόγο δεν έχει κόστος.  Στην πράξη όμως είναι ιδιαίτερα δύσκολο να ισχύει για ένα άτομο που του δόθηκε επίσημα η αρμοδιότητα να χαράσσει την οικονομική πολιτική ενός κράτους. Μη ξεχνάμε ότι γενικά η αρνητική κριτική είναι εύκολη, αλλά όχι πάντα αντιπροσωπευτική.

Τα υποδείγματα της Οικονομικής επιστήμης

Στη φύση το να συναντήσουμε ένα μέγεθος του οποίου η μεταβολή - εξέλιξη ερμηνεύεται από την επίδραση μόνο ενός άλλου παράγοντα είναι κάτι σπάνιο. Συνήθως υπάρχουν περισσότεροι του ενός παράγοντες που επηρεάζουν τη μεταβολή του πρώτου. Για παράδειγμα, μπορεί να εξετάζουμε την ποσοτική ή ποσοστιαία σχέση μεταξύ του αριθμού των παιδιών που ζουν στην επαρχία και του αριθμού των εισαχθέντων στα ΑΕΙ – ΤΕΙ. Ολοκληρώνοντας την έρευνα μας θα καταλήξουμε σε κάποια συμπεράσματα. Όμως υπάρχουν και παράγοντες όπως το εισόδημα, το μορφωτικό επίπεδο των γονιών, κ.α. που έχουν παρέμβει στην διαμόρφωση της τελικής σχέσης αλλά δεν έχουν αναφερθεί και επομένως δεν έχει εκτιμηθεί η συμμετοχή τους. Στην έρευνά μας αυτούς του παράγοντες τους θεωρήσαμε  σταθερούς.

Η οικονομική επιστήμη χρησιμοποιεί στα υποδείγματά της τον Λατινικό όρο

ceteris paribus

Σε ελεύθερη μετάφραση ο όρος σημαίνει όλα τα άλλα ίσασταθερά,  και χρησιμοποιείται ακριβώς για να δηλώσει αφενός την ύπαρξη δευτερογενών (όχι ιεραρχικά) παραγόντων και αφετέρου τη διατήρηση της σταθερότητάς τους όταν εξετάζουμε τη σχέση μεταξύ κάποιων μεγεθών - μεταβλητών.

 

ceteris paribus και Οικονομική επιστήμη

The meaning of Ceteris Peribus (photo: www.slideshare.net)

Για παράδειγμα η ύπαρξη αρνητικής σχέσης μεταξύ της τιμής ενός αγαθού και της ζητούμενης ποσότητάς του ισύει υπό την προϋπόθεση της σταθερότητας π.χ. του εισοδήματος. Η αναφορά στη σταθερότητα παράγοντα / ων δηλώνεται με την έκφραση ceteris paribus.

- Αμφισβητώντας την Οικονομική επιστήμη

Ορισμένοι αναρωτιούνται για το πως είναι δυνατόν να υποβάλλεις την ίδια ερώτηση σε τέσσερις οικονομολόγους και ενδεχομένως να ακούσεις τέσσερις διαφορετικές απαντήσεις. Είναι πράγματι δύσκολο να αντιληφθείς αν δεν ασχολείσαι επαγγελματικά με το χώρο της οικονομίας ότι και οι τέσσερις απαντήσεις μπορεί να είναι σωστές Yes, Economics Is a Science

Σαν αποτέλεσμα αρκετοί αμφισβητούν την υπόθεση ceteris paribus ισχυριζόμενοι ότι υπεραπλουστεύει την πραγματικότητα και επομένως δεν δέχονται την αξιοπιστία των συμπερασμάτων κάποιων οικονομικών μοντέλων.

- Ο αντίλογος

Στην οικονομική επιστήμη Μια αρχική προσέγγιση στη δομή της Οικονομίας δεν υπάρχουν συνθήκες ελεγχόμενου πειράματος. Για παράδειγμα, δεν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε δοκιμαστικούς σωλήνες για να ελαχιστοποιήσουμε την επίδραση άλλων  εξωγενών παραγόντων στην υπό εξέταση σχέση. Συγχρόνως προσπάθεια γίνεται στη μελέτη ή πρόβλεψη συμπεριφοράς του ατόμου, και ο τρόπος αντίδρασης της ανθρώπινης συμπεριφορά είναι πολύ δύσκολο να γενικευθεί -  ομαδοποιηθεί.

Το γεγονός αυτό καθιστά απαραίτητη τη χρησιμοποίηση μαθηματικών, στατιστικής και οικονομετρίας στην προσπάθεια στάθμισης της επίδρασης των όποιων άλλων παραγόντων αλλά και της πιθανότητας εμφάνισής τους.

Για επίλογο

Το ζητούμενο ασφαλώς δεν είναι να γίνουμε (διάφορο του να αυτοαποκαλούμεθα) όλοι οικονομολόγοι . Όμως όσοι αποφασίσουν να ασχοληθούν με αυτή την επιστήμη θα πρέπει κατά τη γνώμη μας να ενημερωθούν όσο περισσότερο μπορούν για το αντικείμενό της Οικονομική Λογική και καθημερινότητα, να είναι ξεκάθαρο στη σκέψη τους ότι δεν είναι πολιτική, και βέβαια η απόφασή τους να μην είναι αναγκαστική, δηλαδή το αποτέλεσμα της απόρριψης άλλων επιστημονικών κλάδων.

Σπουδάζοντας την Οικονομική επιστήμη σύντομα θα διαπιστώσετε ότι τα λάθη δεν βρίσκονται τόσο στις θεωρίες - υποδείγματά της επιστήμης αλλά πολύ περισσότερο στις λανθασμένες ανθρώπινες επιλογές που άλλοτε εσκεμμένα και άλλοτε όχι, διαστρεβλώνουν ή ξεχνούν τις οικονομικές αρχές.

 

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το