Άρθρα

Όταν ο πραγματικός κόσμος «αντιμετωπίζει» την οικονομία.

Ο πραγματικός κόσμος

Και να λοιπόν εμείς οι «ενημερωμένοι, σωστοί και λογικοί» καταναλωτές που επιδιώκοντας το προσωπικό όφελος, σε αυτό που λέγεται "ο πραγματικός κόσμος", και αφού πρώτα δούμε το πορτοφόλι μας (τα χρήματά μας,) άντε και τις τιμές, προβαίνουμε στις ανάλογες κινήσεις (αγορές) ώστε να το αδειάσουμε!

Τώρα αν δεν μας φτάνει το περιεχόμενό του, κανένα πρόβλημα. Ένα καταναλωτικό δάνειο ήταν στη διάθεσή μας (πριν από μια 10ετία)  με συνοπτικές διαδικασίες.

Πρόσθετα δε, έχουμε την υπέρ ικανότητα να γνωρίζουμε όλες τις τιμές, να μην επηρεαζόμαστε από την μόδα, τις νέες συνήθειες, τις προσταγές της νέας τεχνολογίας, τα καλέσματα του marketing και τη συναισθηματική μας διάθεση!

Λειτουργούμε δηλαδή, σαν ένα τέλεια προγραμματισμένο robot;

Ιδιαίτερα ρητορική η ερώτηση, και καθόλου πραγματική, μια και στην πράξη τα ανθρώπινα όντα (όχι τα μηχανήματα) συνήθως λειτουργούν παρορμητικά επηρεαζόμενα από τρίτους παράγοντες που συνήθως είναι πολύ δύσκολη η απομόνωσή τους, επομένως και ο έλεγχός  τους.

Θα θέλαμε να είμαστε εκείνοι οι σωστοί και λογικοί καταναλωτές που αποφεύγουν τις λάθος κινήσεις. Αυτό όμως στους περισσότερους δεν συμβαίνει. Το αποτέλεσμα των λανθασμένων ενεργειών θα φανεί στο λίγο μετά ή στο όχι μακρινό αύριο.

Η οικονομική σκέψη

Για να δούμε όμως τη θέση της οικονομίας σχετικά με το ποια είναι τα χαρακτηριστικά της ορθολογικής συμπεριφοράς και πως ορίζει τον ορθολογικό καταναλωτή. Εκείνον δηλαδή τον «σωστό» καταναλωτή που αναφερθήκαμε προηγουμένως.

Στην οικονομία χρησιμοποιούμε το όρο ορθολογικός καταναλωτής για να χαρακτηρίσουμε εκείνον τον καταναλωτή που λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς του εισοδήματος και των τιμών των αγαθών, δαπανά με τέτοιο τρόπο το εισόδημά του ώστε να μεγιστοποιεί τη χρησιμότητα (utility maximisation) από την κατανάλωση. Αυτή είναι η επιδίωξή του.

Και προχωρώντας λίγο την ανάλυση, κατασκευάσαμε τον χάρτη καμπυλών αδιαφορίας και τη γραμμή του εισοδηματικού περιορισμού[1] (budget line) και στο σημείο τομής της δεύτερης με την ευρισκόμενη όσο πιο δεξιά στο χώρο καμπύλη αδιαφορίας[2] (indifference curve) έχουμε τον μέγιστο δυνατό συνδυασμό ποσοτήτων κατανάλωσης δύο αγαθών – έστω, τσάι (Χ) και καφές (Ψ).

Δηλαδή ορίσαμε το σημείο Α (Qx, QΨ) της καμπύλης αδιαφορίας U2 (Διάγραμμα 2.1), όπου ο καταναλωτής με τους περιορισμούς του εισοδήματός του και των τιμών των αγαθών μεγιστοποιεί την χρησιμότητα.

Γραμμή εισοδηματικού περιορισμού και καμπύλες αδιαφορίας

Γραμμή εισοδηματικού περιορισμού και καμπύλες αδιαφορίας. Μανώλης Αναστόπουλος

Ασφαλώς, η όποια μεταβολή των τιμών των αγαθών ή του εισοδήματος, ισοδυναμεί με μετατόπιση της γραμμής του εισοδηματικού περιορισμού, και επομένως με τον προσδιορισμό ενός νέου σημείου μεγιστοποίησης της χρησιμότητας.

Για παράδειγμα, μια μείωση της τιμής του τσαγιού (ΡΧ) θα οδηγήσει σε αύξηση της ποσότητας που θα καταναλωθεί (αλλά και σε μείωσης της ποσότητας του καφέ), κάτι που εμφανίζεται στο Διάγραμμα 2.2 με μετατόπιση της Γ.Ε.Π1 προς τα δεξιά (καμπύλη Γ.Ε.Π2) και με νέο σημείο (δυνατής) μεγιστοποίησης της χρησιμότητας το Β επί της U3.

Στη συνέχεια, και αν ενώσουμε τα σημεία Α και Β, μπορούμε να κατασκευάσουμε την καμπύλη ζήτησης του τσαγιού η οποία δείχνει (όπως θα αναλύσουμε παρακάτω) τις ζητούμενες ποσότητες σε διαφορετικά επίπεδα τιμών.

Οικονομική σκέψη vs πραγματικού κόσμου

Η επίδραση της μεταβολής των τιμών.

Η επίδραση της μεταβολής των τιμών. Μανώλης Αναστόπουλος

Έχοντας μια συνάρτηση χρησιμότητας (έστω η κλασική Cobb-Douglas: U = Χα . Ψβ ) και με την βοήθεια των παραγώγων μπορούμε εύκολα να υπολογίσουμε τον οριακό λόγο υποκατάστασης (MRS – Marginal rate of substitution). Ο MRS αφενός εκφράζει την κλίση της καμπύλης αδιαφορίας σε ένα συγκεκριμένο σημείο, και αφετέρου τη σχέση ανταλλαγής μεταξύ των δύο αγαθών, την οποία σχέση ο καταναλωτής είναι διατεθειμένος να δεχτεί.

Βρίσκουμε και την κλίση της Γ.Ε.Π που εκφράζει το λόγο (Px/PΨ) με τον οποίο τα δύο αγαθά μπορούν να ανταλλαγούν, και χρησιμοποιώντας την μέθοδο του Lagrange[3] βρίσκουμε τις άριστες (δυνατές) ποσότητες κατανάλωσης των δύο αγαθών (μεγιστοποίηση της χρησιμότητας), κάτω από τους περιορισμούς του εισοδήματος και των τιμών - σημείο Α (Διάγραμμα 2.1 - σημείο τομής των καμπυλών).

Αυτό που περιγράφουμε είναι ένα μοντέλο (οικονομικό – μαθηματικό) που μας επιτρέπει να λύσουμε ένα «πρόβλημα». Πρόσθετα, μας βοηθά αφενός να καταλάβουμε το πως λειτούργησε η καταναλωτική μας συμπεριφορά και αφετέρου μας δίνει την δυνατότητα να την προβλέψουμε στο μέλλον. Και αυτά, μέσα σε ένα θεωρητικό πλαίσιο συμπεριφοράς του καταναλωτή που οδηγεί στην μεγιστοποίηση της χρησιμότητας.

Λειτουργούμε όμως έτσι;

Ασφαλώς όμως στην καθημερινότητα (στον πραγματικό κόσμο), μπαίνοντας σε ένα super market  ή ένα πολυκατάστημα, δεν υπολογίζουμε τον οριακό λόγο υποκατάστασης για τον εξισώνουμε με τον λόγο των τιμών ώστε να αποφασίσουμε ποια ποσότητα αγαθών θα αγοράσουμε.

Ναι, θα δούμε τις τιμές, θα προβληματιστούμε αν θα αγοράσουμε το Α ή το Β προϊόν (και ατυχώς όχι πάντα σε σχέση με τα χρήματα που έχουμε) έχοντας την «θέληση» να καλύψουμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τις ανάγκες μας, δηλαδή να μεγιστοποιήσουμε την χρησιμότητα από την κατανάλωση.

Όμως όταν αγοράζουμε, δεν χρησιμοποιούμε «παραγώγους», αλλά περισσότερο το ένστικτο, την παρόρμηση, την ψυχολογία της στιγμής. Και αυτή η στιγμή, μπορεί να έχει επηρεαστεί από μια άριστα διακοσμημένη βιτρίνα, από την ικανότητα ενός υπαλλήλου να πείθει, από τη σκηνή μιας εκπομπής στην τηλεόραση, από κάποιον που περπάταγε στο απέναντι πεζοδρόμιο και τράβηξε το βλέμμα μας, από μια σχετική διαφήμιση, από το χρόνο αναφοράς, από την ψυχολογία[4] (διάθεση) μας στην συγκεκριμένη μέρα, ακόμα και από τον καιρό.

Η λίστα των πιθανών παραγόντων που είναι δυνατόν να μας επηρεάσει δεν εξαντλείται με τα προηγούμενα παραδείγματα.

Ο μέσος άνθρωπος, δεν έχει πετύχει να τιθασεύει την όποια ψυχολογία (συναίσθημα) της στιγμής μέσα από της λογική που «υποτίθεται» ότι πάντα υπάρχει[5]. Και βέβαια η λογική δεν είναι «μια» για όλους.

Αυτό είναι κάτι που το marketing και οι σύγχρονες τεχνικές του γνωρίζουν πολύ καλά.

Επίλογος

Καταλήγοντας, και αναφορικά με την καταναλωτική μας συμπεριφορά μας, είναι δύσκολο να αποδεχτούμε ότι η ορθολογική συμπεριφορά (rational behavior) είναι εκείνη που χαρακτηρίζει την καθημερινότητά μας. Αντίθετα, είμαστε της άποψης ότι λειτουργούμε κάτω από συνθήκες άμεσης ή έμμεσης «καθοδήγησης» ή με παρόρμηση της στιγμής.

Σε αυτή την περίπτωση, θα αναφερόμαστε σε μη ορθολογική συμπεριφορά (Irrational behavior) οπότε δεν αποδεχόμαστε την ύπαρξη του Homo economicus[6]

Είναι πολύ δύσκολο να αποκτήσουμε την ικανότητα να «νικήσουμε» το marketing ή να απομονώσουμε την (σε συγκεκριμένο χρόνο) διάθεσή μας.

Απόσπασμα από το βιβλίο «Πως θα καταλάβουμε τη οικονομία».

[1] Η γραμμή εισοδηματικού περιορισμού ορίζεται  ανάλογα με το εισόδημα (Ι) και τις ποσότητες (Q) και τιμές (Ρ) δύο αγαθών (Χ και Ψ). Δηλαδή, Ι = Qx.Px + QΨΨ

[2] Μια καμπύλη αδιαφορίας αναφέρεται σε συνδυασμούς ποσοτήτων δύο αγαθών (Χ και Ψ) που είναι διατεθειμένος να καταναλώσει ένας καταναλωτής. Χαρακτηριστικό της καμπύλης είναι το κάθε σημείο της ορίζει ένα  συνδυασμό που δίνει στον καταναλωτή την ίδια χρησιμότητα (U) με οποιοδήποτε άλλο. Βέβαια όσο πιο δεξιά βρίσκεται μια καμπύλη στον χάρτη καμπυλών αδιαφορίας ο καταναλωτής απολαμβάνει μεγαλύτερη χρησιμότητα.

[3] Joseph-Louis Lagrange (1736 -  1813). Γάλλος (κατ άλλους Ιταλός) μαθηματικός και αστρονόμος.

[4] Η πρώτη αναφορά έγινε από τον Σκωτσέζο οικονομολόγο – φιλόσοφο  Adam Smith (1723 – 1790)  ο οποίος υποστήριξε ότι η ψυχολογία του ατόμου δεν είναι πάντα άριστη και κατά συνέπεια μπορεί να επηρεάσει την ορθότητα των οικονομικών αποφάσεων.

[5] Δύο βραβεία Nobel έχουν απονεμηθεί στους Daniel Kahneman(2002) και στον Richard H. Thaler (2017) των οποίων οι εργασίες ήταν πάνω στη σχέση οικονομικών και ψυχολογίας στην ατομική λήψη αποφάσεων.

[6] Ο όρος Homo economicus αναφέρεται στην ικανότητα του ανθρώπου να παίρνει ορθολογικές αποφάσεις και πρώτος αναφέρθηκε στον όρο ο  John Stuart Mills το 1836.

Ορθολογικός καταναλωτής. Υπάρχει «ελευθερία» ορθολογικής συμπεριφοράς; (Video)

Σε αυτή την ενότητα «Τροφή για σκέψη» μέσα από ολιγόλεπτα video θα καταθέτουμε κάποιους προβληματισμούς αναφορικά με θέματα της Οικονομική Θεωρίας.

Ο λόγος δεν είναι να αμφισβητήσουμε οικονομικούς κανόνες αλλά να «πλησιάσουμε» όσο γίνεται περισσότερο την πραγματικότητα.

Με αυτήν την προσέγγιση ίσως  πετύχουμε να βρούμε εκείνα τα στοιχεία που «εμποδίζουν» την (πλήρη) εφαρμογή της θεωρίας στην καθημερινότητά μας.

Θεωρούμε ότι αν το πετύχουμε θα έχουμε συμβάλλει στο να πάμε τη γνώση λίγο παρακάτω.

Human being vs Economics.

Αυτή η περίφημη ορθολογική συμπεριφορά (rational behavior) του human being πόσες  υποθέσεις – παραδοχές, πόσες μεταβλητές, πόσα αν, πόσες «μη ανθρώπινες» λογικές κρύβει μέσα της..

Η μεγιστοπόιηση της χρησιμότητας

Και βέβαια θεωρώντας δεδομένη τη rational behavior, η μεγιστοποίηση της χρησιμότητας (utility maximization) ήταν εύκολη..

Κατασκευάσαμε λοιπόν μια καμπύλη αδιαφορίας (indifference curve), και μάλιστα χάρτη καμπυλών αδιαφορίας (indifference map), πολύ σωστά σκεφτήκαμε και τον  εισοδηματικό περιορισμό (budget constraint), υπολογίσαμε συναρτήσεις χρησιμότητας (με διάφορες αλγεβρικές μορφές), τις παραγωγίσαμε..και προχωρώντας «ανακαλύψαμε» το σημείο μεγιστοποίησης της χρησιμότητας (Utility maximization). Εμείς οι ορθολογικοί καταναλωτές!

Too good to be true

Θεωρήσαμε δηλαδή το human being σαν ένα σύνολο μονάδων, όμοιων μεταξύ τους στα βιώματα, προτιμήσεις, επιλογές που ζουν σε ένα στατικό περιβάλλον ή όταν αυτό μεταβάλλεται τα άτομα αντιδρούν με τον ίδιο τρόπο. Κάτι σαν copy paste συμπεριφορές.

Με την βοήθεια των μαθηματικών και της στατιστικής φτιάξαμε τις παραπάνω ωραίες συναρτήσεις. Βρήκαμε τις μεταβλητές – την ακρίβεια των αστάθμητων (μεταβλητών) είναι δύσκολο να την αποδεχτούμε. Εντοπίσαμε και “κατάλληλους” συντελεστές στάθμισης (!!!) και έτοιμα όλα..

Αναλύοντας το Human being

Ξεχάσαμε όμως ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν παραμένει σταθερή μέσα στο χρόνο. Πολλές φορές δεν είναι προβλέψιμη (ούτε ο μετασχηματισμός του περιβάλλοντος στο οποίο λειτουργεί εξάλλου είναι). Δεν έχει “ρομποτική” λογική και βέβαια δεν ομαδοποιείται εύκολα.

Δηλαδή έχει και τα χαρακτηριστικά της emotional συμπεριφοράς που «κάποιοι» θα την ονόμαζαν  irrational.

Συγχρόνως αγνοήσαμε το ενδεχόμενο ο όρος της οικονομίας  ‘ορθολογική συμπροφορά’ να «προδίδεται»  από την ίδια την οικονομία. Θα μπορούσε δηλαδή το ίδιο το οικονομικό περιβάλλον – σύστημα, στην πράξη, να μην «επιτρέπει» την ύπαρξη ορθολογικής συμπεριφοράς.

Οι προηγούμενες σκέψεις δεν επιθυμούν να αμφισβητήσουν το τεράστιο έργο πολύ μεγάλων οικονομολόγων και την τεράστια συμβολή τους στην ανάπτυξη της επιστήμης. Είναι σκέψεις ενός «ανθρώπινου» εγκεφάλου, που ακριβώς αυτό το χαρακτηριστικού του human being τον δυσκολεύει να αποδεχτεί ότι  μια οικονομική – μαθηματική συνάρτηση θα μπορούσε να περιγράψει πάντα και με ακρίβεια την συμπεριφορά – αντίδρασή του.