Risk Management – Part C

Manolis Anastopoulos @ University of Leicester - Risk Management

2.3 Risk (volatility) of a portfolio and the efficient frontier

The previous analysis concluded that the higher volatility increases the risk. We have also accepted in our analysis the regime of the risk–adverse investors, which mean the desire of minimizing the volatility in portfolios. Certainly, such a decision includes an effect in the opposite direction; if we limit the volatility (risk) we are at the same time limiting the prospective rate of return.

Consequently, in order to limit the volatility, it would be to our benefit to include in our portfolio securities with negative or low correlation, i.e. different risk’s securities in a way that prospective fluctuations of individual securities would cancel each other to a satisfactory extent. For instance, an increase in a specific raw material might be good for a producing company but not for a company that uses the specific raw material. Thus, it would be to our benefit to include both companies’ shares into our portfolio.

Therefore, it can be argued that through diversification, i.e. a combination of a satisfactory number of different assets or shares, we can attain a portfolio of a high average rate of return with less fluctuation. As stated in an recent article (JWH Journal 2005), ‘ As the number of stocks in the portfolio increases, there will be a reduction in the idiosyncratic risk or unique risk associated with the individual stocks, and the overall risk of the portfolio should more closely match the systematic risk of the market.’

Such a diversified portfolio that succeeds the highest average rate of return for a given level of risk, or, in other words, the portfolio that manages risk and return is called efficient portfolio.

Finally, we conclude that there are ‘efficient’ portfolios that ‘optimally’ balance risk and return. These optimal portfolios, according to the Modern Portfolio Theory (MPT), are lying across an upward-sloping curve called the efficient frontier of portfolios (fig. 2.3).


The efficient frontier -Manolis Anastopoulos


The above chart makes clear that for any given value of volatility (risk), investors can choose an ‘optimal’ portfolio that gives them the greatest possible rate of return.

Certainly, the portfolio, in order to give the maximum return for the amount of risk investors wish to bear, should lie on the efficient frontier, rather than lower in the interior of the curve. In addition, it is also worth mentioning, that as an investor moves higher up the curve, he undertakes proportionately more risk for a lower return, and, on the other hand, as he moves lower down the curve, he prefers a combination of low risk and low return.


2.3.1 Indifference curves and risk

Given that, as earlier stated, the majority of investors are risk–averse, it is anticipated that their indifference curves (x1, x2, z1, z2) will slope upwards from left to right (fig. 2.3). The curve’s slope indicates the fact that risk–averse investors are requesting proportionally more expected return than the risk level they are to undertake. On the contrary, the curve will slope downwards, when we consider risk–taking investors.

We conclude that - as Markowitz stated, investors ask for different portfolios of assets based on how risk-averse they are. For example, as illustrated in (fig. 2.3), an investor with an indifference curve of x1 (who is less risk-averse than the other with indifference curve of Z1) choose the point a that represents a portfolio with a less volatility (risk) and less expected return, as well.


2.3.2 Portfolios with equities and cash

When investing in risk-free assets, i.e. cash, we have a ‘pure’ return Rf, say 5%, with an σk (standard deviation) which equal to zero - point A in (fig.2.3.2). Certainly, we have the option, instead of investing in cash, to invest in ‘risky’ assets, i.e. securities or bonds, with a higher expected return and a higher σk, as well – point B in (fig. 2.3.2).

Certainly, investors should choose any point between A and B or right of B close to C, which means a combination of risk-free assets and a share mix.

Undoubtedly, as we move to the right, we increase the expected return of our portfolio and the standard deviation as well. As a result, an investor might think of borrowing an (X) amount at the risk-free rate of say 4% in order to buy a share mix of the same amount (X) that theoretically will offer him a higher expected return, say 12%. In such a case he would benefit from the difference of 8% (12% - 4%).

Finally, as illustrated in (fig.2.3.2), the straight line ABC, - which is called the Capital market line, can be regarded as the ‘new’ efficient frontier. As stated in his book (King 1999), ‘The capital market line shows the highest possible expected return for each possible degree of risk, once lending or borrowing at the risk-free rate is permitted.’

Portfolios with equities and cash - Manolis Anastopoulos


The point B, where the line that starts from the Rf touches the ‘original’ efficient line, represents the market portfolio, which is the ‘target’ of all investors, or, in other words, – as stated in his book (King 1999:84), ‘All investors want an identical portfolio of risky assets which, on its own, would take them to B.’

However, such a market portfolio - which is a risky portfolio – that succeeded through diversification to eliminate all the risk factor that was possible to eliminate, should (among others) contain all companies’ shares quoted on the stock exchange, which is undoubtedly unattainable. The aforementioned unattainable concept of including all shares can be overcome by selecting a maximum of 20 shares, this number of which has been proved to reduce significantly the risk that was possible to eliminate.

As stated in their book (Lumby & Jones 2002), ‘ Several studies have shown that constructing a randomly selected portfolio of shares consisting of only between fifteen and twenty different securities results in the elimination of around 90% of the maximum amount of risk which it would be possible to eliminate through diversification.’

This theory that actually expanded the Markowitz work, since it ‘offered’ the option to investors of including risk-free assets in their portfolios, was introduced by James Tobin in 1958. The theory called separation theorem.



Το ποδόσφαιρο το γνώρισα πολύ «αλλιώς» όπως και αυτή τη χώρα..

Κυριακή βράδυ και η Ελλάδα παρακολουθεί ένα ποδοσφαιρικό παιχνίδι που κρατάει προσηλωμένους τους θεατές για 180 λεπτά (χωρίς την παράταση..) και βέβαια παρά την διπλή χρονικά διάρκειά του δεν τελειώνει. Αυτό λέγεται θέαμα - διπλάσιος χρόνος αλλά και όχι the end αλλά to be continued!

Ατυχώς επαναλαμβανόμαστε σαν χώρα και σε αυτό το θέμα. Δεν ήταν η πρώτη φορά που στο ποδοσφαιρικό γήπεδο πήραν το ρόλο του πρωταγωνιστή από του παίκτες διάφορα πρωτοπαλίκαρα με πρωτότυπους εξοπλισμούς και γενικά με περίεργες συμπεριφορές!

Με αυτή την έννοια – της επανάληψης – δεν μας εντυπωσιάζει το γεγονός μια και το έργο έχει ξαναπαιχτεί, και όχι μόνο μια φορά. Αυτό που κυριαρχεί στη σκέψη μας είναι θυμός, απογοήτευση και βέβαια αποχή!

Αποχή. Μια λέξη που αν την «ψάξεις» θα αντιληφθείς ότι είναι η «κατάληξη» δεκάδων άλλων!

Για να αναλύσουμε λίγο το θέμα.

Αποφασίζω λοιπόν μια ωραία Κυριακή (μπορεί να είναι και Σάββατο..) να πάω στο γήπεδο να δω «μπάλα» όπως έλεγαν κάποτε.

Ωραία! Ξεκινάω λοιπόν και προσεκτικός και παρατηρητικός όπως είμαι ρίχνω τις ματιές μου για να αποφύγω καμιά «ξώφαλτση» από παρέες που ίσως έχουμε διαφορετική οπτική στους «χρωματισμούς». Βεβαίως, έχω τα ματάκια μου (έντονα) ανοιχτά γιατί άλλα παιδάκια μπορεί να «παίζουν» μεταξύ τους αλλά το να μου ΄ρθει κι εμένα κάνα «δωράκι» στο κεφάλι δεν αποκλείεται.

Έφτασα όμως σώος. Στρογγυλοκάθομαι και περιμένω τις ομάδες να εμφανιστούν στο γήπεδο. Η ατμόσφαιρα δεν με αφήνει να «νιώσω» την περίοδο της αναμονής. Ακούω χαρούμενους ανθρώπους να μιλάνε ιδιαίτερα πολιτισμένα και έχοντας προσέξει τη λεπτομέρεια της κάθε λέξης που χρησιμοποιούν. Το ανθολόγιο τους έχει παραλήπτη την αντίπαλη ομάδα της οποίας οι οπαδοί (όχι φίλαθλοι) απουσιάζουν! Το πρώτο ωραίο! Παίζουν δύο ομάδες αλλά οι φίλαθλοι είναι μόνο της μιας!

Αρχίζει το ματς! Τι θέαμα είναι αυτό! Ποια Μπαρτσελόνα, Λίβερπουλ και Μπάγερν; Εδώ να δεις πως παίζετε το ποδόσφαιρο! Είμαστε χρόνια μπροστά - κάτι σαν τον Άγιαξ όταν πρωτοεμφανίστηκε!

Και να που ήμουν «τυχερός» και το ματς δεν τελειώνει. Μέσα σε αυτήν την ξέφρενη γιορτή κάποιοι ζαλισμένοι από τη σαμπάνια πετούν προς τον αγωνιστικό χώρο διάφορα «παιχνίδια». Ενώ άλλοι «μπουκάρουν» σε αυτόν. Τους αρέσει η αμεσότητα – δεν μπορούν την απόσταση.

Και κάπως έτσι μετά από τέσσερεις ώρες φεύγω χορτάτος από ποδόσφαιρο και έχοντας προηγούμενα απολαύσει την έννοια του πολιτισμού.

Γυρνάω σπίτι μου – προσεκτικός πάντα – στα τριγύρω ενδεχόμενα ανοίγω την τηλεόραση και η εικόνα βρίσκεται ακόμα εκεί!

Το μετά και οι σκέψεις

Περνάνε μέρες, βγαίνουν (από τις αρχές) ανακοινώσεις οι οποίες το τι ακριβώς εννοούν και σε ποιους απευθύνονται δεν αντιλαμβάνομαι, και μετά από λίγο να ΄μαστε μπροστά στο ίδιο υπερθέαμα!

Οι απέξω της χώρας μιλάνε για Grexit! Να οι συνειρμικές σκέψεις. Αυτό τον όρο που τώρα αφορά το χώρο του ποδοσφαίρου τον άκουγα πάνω από 2 χρόνια για την Ελλάδα. Μήπως τελικά το ποδόσφαιρο της χώρας μου είναι μια μικρογραφία του ευρύτερου περιβάλλοντος!

Και εδώ αρχίζει ο απολογισμός. Τώρα σταματάνε τα αστειάκια και ξεκινούν τα σοβαρά. Είναι η ώρα της πραγματικότητας. Έχω ένα ρητορικό ερώτημα για τον εαυτό μου: Που πήγα και γιατί; Είναι οι στιγμές που μου μιλάω αλλά δεν παίρνω απαντήσεις. Απαξιώ να ασχοληθώ με τις απορίες μου. Με θεωρώ εκτός τόπου και χρόνου. Θυμώνω μαζί μου που με υποτίμησα τόσο πολύ.

Το αποφάσισα λοιπόν πριν με χαστουκίσω. Απέχω!

Το ποδόσφαιρο το γνώρισα πολύ αλλιώς όπως και αυτή τη χώρα..

Κρυπτονομίσματα. Που «οδηγεί» η εμφάνιση του Bitcoin και των άλλων ψηφιακών νομισμάτων;

Και να λοιπόν η εποχή που τα νομίσματα εκτός από τις Κεντρικές Τράπεζες «προσφέρονται» και από εταιρείες Software!

Αυτή η νέα μορφή «μέσου συναλλαγών» τα κρυπτονομίσματα (cryptocurrencies) όπως το Bitcoin, Litecoin, Ethereum, Ripple, αλλά και αρκετές δεκάδες άλλα, πολλαπλασιάζουν την αξία τους μέσα σε λίγες μόλις μέρες.

Σαν αποτέλεσμα, τα ψηφιακά νομίσματα (digital tokens) γίνονται πόλος έλξης για εκείνους που αναζητούν την υπέρ απόδοση των κεφαλαίων τους! Κάποιοι τους ονομάζουν επενδυτές! Εμείς θα χρησιμοποιούσαμε άλλο όρο.

Το νέο project αναζητά όνομα (τίτλο)

Μια ομάδα λοιπόν προγραμματιστών (όχι πάντα επώνυμη) φτιάχνει ένα κρυπτονόμισμα το οποίο αποδέχονται ολοένα και περισσότερες - ανά τον κόσμο - εταιρείες σαν μέσο οικονομικών συναλλαγών ενώ ταυτόχρονα εν είδη μετοχής ή εμπορεύματος γίνεται και αντικείμενο αγοροπωλησίας με σκοπό φυσικά  το κέρδος.

Δεν είναι ξεκάθαρος (στο μέχρι σήμερα γνωστό οικονομικό λεξικό) ο όρος που πρέπει να χρησιμοποιηθεί για να περιγράψει αυτό το νέο μέσο ανταλλαγών; Είναι νόμισμα, εμπόρευμα, τίτλος ή είναι «κάτι» χωρίς όνομα;

Τα βασικά χαρακτηριστικά του και το περιβάλλον

Αυτό το «κάτι» δεν προσδιορίζεται (επί του παρόντος) από συγκεκριμένο νομικό πλαίσιο μια και το κράτος είναι απών στην παρουσία – κυκλοφορία του. Αυτή η έλλειψη  νομοθεσίας λειτουργεί αποτρεπτικά για τους θεσμικούς επενδυτές.

Η αποκεντρωμένη φύση του το τοποθετεί «απέναντι» στις τράπεζες που μεταφράζεται ότι από τη μια κερδίζει οπαδούς ενώ από την άλλη δημιουργεί το φόβο της μη ελεγχόμενης κατάστασης.

Το μόνο που ζητάει είναι μια σύνδεση στο internet και ο οποιοσδήποτε - γνωστός ή άγνωστος - αποστέλλει ή δέχεται χρήματα από όπου και από όποιον χωρίς να «ενδιαφέρεται» για πληροφορίες όπως «ονόματα» ή το «γιατί» των συναλλαγών.

Κάποιοι συνδέουν την παρουσία αυτού του μυστηριώδους νέου τεχνολογικού μέσου με παράνομες δραστηριότητες χωρίς αυτό βέβαια να σημαίνει ότι προηγουμένως οι εν λόγω δραστηριότητες δεν έβρισκαν τρόπο να υπάρχουν.

Η τουλάχιστον «παράξενη» μορφή του εσχάτως προσφέρει και καταφύγιο στα κεφάλαια σε περιόδους οικονομικής ή πολιτικής κρίσης! Κάτι σαν να θέλει να σταθεί δίπλα στο χρυσό ή και να του διεκδικήσει το ρόλο του «ασφαλούς καταφυγίου».

Προσπαθώντας να «αναγνωρίσουμε» τα οφέλη και το ρίσκο

Στην τωρινή αναφορά μας για τα κρυπτονομίσματα - που δεν είναι μόνο το Bitcoin (Πυροτέχνημα ή όχι) -  οφείλουμε να παραδεχτούμε ότι γνωρίζουμε σχετικά λίγα για αυτό τα νέα «προϊόντα» και τις υπέρ αποδόσεις τους. Αυτή η έλλειψη γνώσης μας καθιστά επιφυλακτικούς απέναντι τους και με πολλά ερωτήματα να αναζητούν αν όχι απαντήσεις οπωσδήποτε χρόνο για σκέψη και προβληματισμό.

  • Είμαστε μπροστά σε μια νέα μορφή χρήματος που θα αλλάξει τον χάρτη του μέχρι τώρα γνωστού νομισματικού συστήματος;

Σε αυτή την περίπτωση προσπαθούμε να φανταστούμε το νέο πλαίσιο του περιβάλλοντος  της νομισματικής κυκλοφορίας αλλά και τον ενδεχόμενο πληθωρισμό.

  • Αποτελεί μια μορφή «αντίδρασης» στην αποτυχία του οικονομικού συστήματος; Κάποιοι θέλουν να «τιμωρήσουν» τις τράπεζες και την πολιτική που ακολουθούν; Αμφισβητείται η αποκλειστικότητα του κράτους στην «κοπή» και στον έλεγχο της κυκλοφορία του νομίσματος;

Θα μπορούσαν να συνυπάρχουν όλα τα παραπάνω. Βέβαια θα πρέπει στο σημείο αυτό να εκτιμηθεί και να σταθμιστεί το ενδεχόμενο η οικονομία να χάσει ακόμα περισσότερο τον αυτοέλεγχό της.

  • Η τεράστια ζήτηση που εκδηλώνεται από επενδυτές και μη για τα κρυπτονομίσματα οφείλεται σε συγκεκριμένα λόγους;

Είναι τα χαμηλά επιτόκια; Υπάρχουν όμως και οι υπέρ αποδόσεις των μετοχών στα χρηματιστήρια αλλά και πολλές νέες ιδέες που ζητούν χρηματοδότη.

Είναι αποτέλεσμα ανησυχίας που προέρχεται από πιθανές γεωπολιτικές εξελίξεις; Οπότε δικαιολογείται να  «ψάχνουμε» για καινούρια μορφή χρυσού! 

  • Είναι το νέο «παιχνίδι» των millennials; Όπως αντίστοιχα ήταν τα χρηματιστήρια για την γενιά των yuppies των ΄80s;

Η νέα generation των millennials χαρακτηρίζεται αφενός για το έντονο εγώ που «βγαίνει» μέσω των selfies και των likes και αφετέρου για την αναζήτηση της καλοπέρασης αδιαφορώντας για τα κοινά αλλά έχοντας μεγάλη σχέση με την τεχνολογία.

  • Είναι απλά ένα τρόπος που σκέφτηκε η νέα τεχνολογία για να ελκύσει επενδυτές και χρήστες; Ένα «φαινόμενο» που μένει να δούμε πότε θα «εκτονωθεί»;

Ο Paul Krugman σε συνέντευξη του στο Business insider αναφέρει ότι «το κρυπτονόμισμα είναι ακόμα πιο εξόφθαλμη φούσκα από την στεγαστική φούσκα»

Κάποιοι χαρακτηρίζουν τα κρυπτονομίσματα σαν «ευκαιρία ζωής». Άλλοι που έζησαν το γκρέμισμα των χρηματιστήριων είναι διστακτικοί στο να αποδεχτούν ότι ο όρος «ευκαιρία ζωής» μπορεί να υφίσταται για τους «πολλούς» στο υπάρχον οικονομικό σύστημα.

Εσείς τι πιστεύετε;

Econtopia. Το νέο όνομα της ιστοσελίδας

Μετά από ενάμιση χρόνο η ιστοσελίδα http://econtopia.gr (πρώην Οικονομική Παιδεία) αποφάσισε να αλλάξει το όνομά της σε http://econtopia.gr

Η Econtopia δεν θα καταργήσει τη βασική θεματολογία της που προέρχεται από το χώρο της οικονομίας. Όμως λόγω της αυξανόμενης πολυπλοκότητας του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο παίρνουμε τις αποφάσεις μας αισθάνθηκε την ανάγκη να προσθέσει νέες «σκέψεις» που βρίσκονται σε όμορους της οικονομίας χώρους.

Με τη νέα της μορφή η Econtopia ευελπιστεί να προσφέρει μια περισσότερο πραγματική «ανάγνωση» και «αποκωδικοποίηση» της καθημερινότητάς μας. Προς αυτή την κατεύθυνση οι απόψεις και η κριτική σας είναι πάντα καλοδεχούμενες.

Καλά ταξιδέματα!

Πανελλαδικές εξετάσεις. Πως θα είναι η επόμενη μέρα

Την Τρίτη  λοιπόν 18 Ιουλίου  λήγει και τυπικά η περίοδος για τις φετινές Πανελλαδικές  εξετάσεις.

Οι πρωταγωνιστές

Η σκέψη μας αρχίζει από τα παιδιά τα οποία κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν τις πιο δύσκολες εξετάσεις στο μέχρι τώρα της ζωής τους.  Τις χαρακτηρίζουμε δύσκολες γιατί έχουν ένα «ειδικό» βάρος για τη μελλοντική πορεία ζωής, αλλά και επειδή είναι οι πρώτες όπου έρχεσαι άμεσα αντιμέτωπος με την προσπάθειά σου εισπράττοντας – κατά κανόνα – το ανάλογο της προσπάθειας αντίτιμο.

Αποτελούν το «ξεκλείδωμα» της ηλικίας των 18 ετών για το πέρασμα σε μια «νέα» περίοδο ζωής. Μιας ζωής «πολύ άλλης»! Και το «άλλης» περιλαμβάνει όλους εκείνους που συμμετέχουν στο περιβάλλον σου. Ξαφνικά  γονείς, γνωστοί, φίλοι, ακόμα και έρωτες σε «βλέπουν» αλλιώς!

Ίσως είναι η μοναδική περίοδος της ζωής που μέσα σε δύο ή τρεις το πολύ μήνες αισθάνεσαι τόσο διαφορετικός. Και το «διαφορετικός» δεν το εισπράττεις μόνο όταν κοιτάζεσαι στον καθρέπτη.Έρχεται και από το νέο τρόπο που σε αντιμετωπίζουν και ο οποίος αναγκαστικά σου επιβάλλει την αναγνώρισή του διαφορετικού εαυτού σου. Εκείνου που κυκλοφορεί πλέον σε νέα «σαλόνια» ζωής.

Το περιβάλλον

Σειρά στο σκεπτικό μας παίρνουν οι γονείς. Προσωπικά έχω γνωρίσει ελάχιστους που δεν λατρεύουν τα πλάσματα που οι ίδιοι έφεραν στη ζωή! Οι συντριπτικά περισσότεροι των γνωστών μου προσπάθησαν και προσπαθούν για το καλύτερο των παιδιών τους. Άλλοι κατάφεραν να προσαρμόσουν το  «καλύτερο» στη σημερινή μετάφραση της λέξης. Δηλαδή να αποδεχτούν την εποχή, ανεξάρτητα αν συμφωνούν ή όχι με τη μορφή της. Άλλοι παρέμεινα σε  μια σταθερή διαχρονικά  αίσθηση για το τι σημαίνει η λέξη καλύτερο.

Σε όποια κατηγορία και αν ανήκουν, το ρόλο του γονιού ούτε  τον σπούδασαν ούτε είχαν ποτέ την δυνατότητα πρόβας..

Η συνεισφορά τους στην εν λόγω προσπάθεια των παιδιών τους θα αναγνωριστεί ή όχι χρόνια μετά. Και τότε θα είναι έμπρακτα. Θα είναι πολύ δυνατή η φωνή των παιδιών που θα τους επιστρέψει ένα μεγάλο ευχαριστώ!

Κάπου εκεί στα τελειώματα της σκέψης μας για το μετά των πανελλαδικών εμφανίζονται οι καθηγητές. Είναι εκείνοι που σήμερα ονομάζονται από τα παιδιά  coach!

Σαν coach λοιπόν έπρεπε να έχουν τη γνώση, την ικανότητα της διαφορετικής προσέγγισης και επικοινωνίας, το «προσόν» να είναι συγχρόνως μακριά αλλά και κοντά. Να είναι ταυτόχρονα αποστασιοποιημένοι αλλά και ευαίσθητοι, να είναι μαζί αυστηροί και φιλικοί, να διαθέτουν υπομονή και βέβαια «Να αγαπάνε αυτό που κάνουν».

Ίσως όμως το πιο σημαντικά από όλα είναι να μη φοβούνται την «καλύτερη» έκδοσή τους στο μελλοντικό πρόσωπο ενός μαθητή τους.

Αν πετύχουμε αυτό το τελευταίο θα έχουμε κάνει πολύ σωστή δουλειά!


Συγχαρητήρια σε όλους που συμμετείχαν στο ξεκίνημα της νέας ζωής των παιδιών.

Καλό καλοκαίρι!


Γεια σας

Ποτέ δεν υπήρξα καλός στους αποχαιρετισμούς. Στη λέξη «γεια» που πρέπει να πεις όταν αφήνεις ένα πρόσωπο, μια κατάσταση ή ένα εργασιακό περιβάλλον.

Παίρνοντας λοιπόν τη απόφαση να μειώσω κατά ένα τους χώρους εργασίας μου αισθάνομαι την (καθόλου τυπική) ανάγκη να ευχαριστήσω:

  1. Την Διοίκηση και τους συναδέλφους για την συνεργασία μας. Σπάνια ένα έργο επιτελείται ικανοποιητικά αν δεν υπάρχει σωστή επικοινωνία στην ομάδα που το εκτελεί.
  2. Όλους ανεξαιρέτως τους μαθητές και γονείς που γνώρισα. Ξεχωριστές προσωπικότητες που πάντα είχαν κάτι να σου «δώσουν» σαν ανταλλαγή αυτού που εσύ προσέφερες. Και αυτό το κάτι έχει πολλές ερμηνείες.

Ελπίζω να τους το ανταπέδωσα με ένα τρόπο που θα τους προσφέρει χρησιμότητα στο τώρα ή στο αύριο της ζωής τους.

Ήμουν (πάντα) ο εαυτός μου εφαρμόζοντας τα πιστεύω μου και τiς λογικές μου σε μια από τις πιο σημαντικές διαδρομές της ανθρώπινης σκέψης. Αυτή της εξέλιξής της που θα οδηγήσει σε ένα καλύτερο αύριο.

Με αυτά τα λίγα λόγια κλείνει η τελευταία σελίδα του συγκεκριμένου βιβλίου. Τη βιβλιοθήκη μου όμως «κοσμούν» ακόμα αρκετά αδιάβαστα!

Η δυσκολία του μαθητή να συγκεντρωθεί…

Πόσες ερωτήσεις αναφορικά με την δυσκολία συγκέντρωσης που παρατηρείται σε αρκετά παιδιά  αναζητούν με αγωνία κάποια ικανοποιητική απάντηση.. Πόσα γιατί  ψάχνουν την ύπαρξη ενός διότι..

Γιατί δεν μπορεί να συγκεντρωθεί στο μάθημα; Γιατί δεν με παρακολουθεί; Γιατί η σκέψη του ταξιδεύει αλλού; Γιατί παρασύρεται από τους συμμαθητές του;

Υπάρχουν ειδικοί – άριστα καταρτισμένοι - που υπεύθυνα μπορούν να διαγνώσουν την πιθανή ύπαρξη κάποιας από τις πολλές μορφές μαθησιακών δυσκολιών.

Η δική μου όμως σκέψη, ψάχνοντας τα διότι, ταξιδεύει σε εξωγενείς του εκάστοτε χαρακτήρα παράγοντες και προσπαθεί να ανακαλύψει τι κρύβεται πίσω από τέτοιες καταστάσεις. Ποιο είναι δηλαδή το παρασκήνιο που δρα και δημιουργεί την  διάσπαση της προσοχής;

Είναι γνωστό το πόσο σημαντικό ρόλο διαδραματίζει το περιβάλλον στο οποίο βρισκόμαστε κατά τη διάρκεια της προσπάθειάς μας να επικεντρώσουμε την προσοχή μας σε κάτι.

Πρόσωπα και προσωπικότητες, αν μας ενδιαφέρει το θέμα, ο τρόπος παρουσίασής του (παλαιότερο άρθρο Μια περισσότερο "πραγματική" διδασκαλία), κουβέντες, εικόνες, ήχοι, χρώματα, σκέψεις σημερινές ή χθεσινές είναι κάποια από τα στοιχεία της ατμόσφαιρας - περιβάλλοντος που συμμετέχουν, με  θετικό ή αρνητικό πρόσημο, στην διαμόρφωση του βαθμού συγκέντρωσής της σκέψης μας .

Συνήθως  τον μέσο άνθρωπο, στην παραπάνω προσπάθειά του, ευνοεί αυτό που ονομάζεται ήσυχο περιβάλλον. Θα ήταν ιδανικό ένα περιβάλλον που έχει απομονώσει τους θορύβους οι οποίοι πάντα δυσκολεύουν της επικοινωνία. Η απουσία θορύβων βεβαίως δεν έχει μόνο κυριολεκτική σημασία, αλλά και μεταφορική.

Γυρνώντας το ρολόι της ζωής αρκετά χρόνια πίσω και αναφερόμενος στα δικά μου σχολικά χρόνια, χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία μπορώ να θυμηθώ, ότι για εμένα και τους φίλους μου, η διάσπαση της προσοχής μας μέσα στην τάξη οφειλόταν (θα έλεγα) αποκλειστικά και μόνο, σε  δύο λόγους. Ο πρώτος σχετιζόταν με το αποτέλεσα που έφερε η ομάδα μας, και ο δεύτερος με το χρώμα ματιών των συμμαθήτριών μας..!

Επαναφέροντας (μετά το flash back) τους δείκτες του ρολογιού στο σήμερα, και κατεβαίνοντας (νοερά) από αυτό που κάποτε λεγόταν έδρα, βρίσκομαι σε ένα θρανίο με την ιδιότητα του μαθητή! Από αυτή τη θέση λοιπόν ξαφνικά ανακαλύπτω  δεκάδες άλλες αιτίες πρόθυμες να μεταφέρουν τη σκέψη μου αλλού...

Δεν αναφέρομαι (μόνο) στην εδώ και 8 χρόνια οικονομική κρίση της Ελλάδος που ασφαλώς άμεσα ή έμμεσα με αγγίζει.

Πολύ περισσότερο “σκέφτομαι” το τι άκουσα την προηγούμενη μέρα στις ειδήσεις, το τι εκπομπές παρακολούθησα  στην TV, το τι εισέπραξα από τα κοινωνικά μέσα δικτύωσης, το ότι το κινητό μου (με τα δεδομένα ή με Wi-Fi) ανά πάσα στιγμή μου “προσέφερε” την όποια (σοβαρή ή φαιδρή) πληροφορία ζήτησα.

Έχω υπέρ πληροφόρηση, βατότητα άμεση και στα πάντα. Σαν αποτέλεσμα βομβαρδίζομαι από παντού. Χιλιάδες ερεθίσματα “πυροβολούν” τη σκέψη μου. Μέσα μου ασυνείδητα καλλιεργείται η λογική ότι και αυτό το ξέρω!  Στο μετά μου βέβαια θα συνειδητοποιώ ότι τα περισσότερα (που έμαθα με αυτόν τον τρόπο..) δεν άξιζαν της προσοχής μου. Ίσως και να ήταν η αιτία θανάτου της κριτικής σκέψης μου!

Και καλούμαι λοιπόν την επόμενη μέρα όλα αυτά τα διασταυρούμενα πυρά σκέψεων και πληροφοριών, έτσι ως δια μαγείας,  να τα “αποκρούσω” αποτελεσματικά! Να τα εξαφανίσω και με ευκολία θα συγκεντρωθώ στο να ακούσω κάτι νέο..και που ξέρεις μπορεί και να με εμπνεύσει (παλαιότερο άρθρο Inspiration)

Όμως γιατί να ακούσω;  Γιατί να συγκεντρωθώ;

Αφού είπαμε, χθες βράδυ μπροστά από μια οθόνη τηλεόρασης, laptop, tablet, ή κινητού έμαθα τα πάντα!

ΥΓ. Ίσως τελικά η απάντηση στα αρχικά γιατί να είναι στο “διότι αν οι αγαπημένοι μου Pink Floyd έγραφαν σήμερα το We don't need no thought control δεν θα απευθύνονταν στους Teachers αλλά σε άλλους που το δικαιούνται...”


Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Τα δύσκολα ΠΡΕΠΕΙ ενός καθηγητή..

Και μπαίνεις λοιπόν το πρωί στην τάξη με την καλημέρα σου (που δεν επιστρέφεται πάντα από όλους τους παρευρισκόμενους) για να συνυπάρξεις με 20 διαφορετικά άτομα “ανακαλύπτοντας” ένα κοινό κώδικα επικοινωνίας.

Και αρχίζουν λοιπόν τα ΠΡΕΠΕΙ:

Θα ΠΡΕΠΕΙ λοιπόν:

  • Να μεταφέρεις γνώση, να εμπνεύσεις και να εμπιστευτείς.
  • Να δημιουργήσεις σκέψη ικανή να απαντήσει σε ερωτήματα όταν η πλειοψηφία έχει την αίσθηση ότι Googl-αρωντας βρίσκει όλες τις απαντήσεις που θέλει.
  • Να κρατήσεις ισορροπίες με παιδιά, γονείς και διοίκηση. Α, υπάρχει και ο εαυτός σου βέβαια..
  • Να έχεις υπομονή και ανεκτικότητα.
  • Να αποδεχτείς καταστάσεις με τις οποίες διαφωνείς.
  • Να αναφέρεσαι στην έννοια του συνειδητού σεβασμού προς άλλους όταν  “έξω” επικρατεί η συνειδητή περιφρόνηση του εμείς.
  • Να τονίσεις την αναγκαιότητα της ύπαρξης κανόνων στην ομαδική συμβίωση όταν η “ατμόσφαιρα” επιμένει να τους αγνοεί.
  • Να υμνείς την δημοκρατία όταν στην καθημερινότητα (πράξη) όλο και πιο σπάνια συναντάται.
  • Να πείσεις για την ανάγκη παιδείας όταν το περιβάλλον την αγνοεί προωθώντας άλλες μεθόδους “ανάπτυξης και ευημερίας”. . .
  • Να υπερθεματίζεις για το απαραίτητο της απόκτησης “εφοδίων” στη ζωή όταν η λέξη αξιοκρατία μοιάζει παρωχημένη.
  • Να ελέγξεις, επιβληθείς και ανταποκριθείς με μόνο όπλο στη φαρέτρα σου την προσωπικότητά σου.
  • Να είσαι αυτός γενικά που ΠΡΕΠΕΙ στο χώρο, λες και δεν υπάρχει ο προσωπικός σου χώρος..

Είναι όμως αυτό που επέλεξες (κανείς δεν σε ανάγκασε να το ακολουθήσεις), αυτό που σου αρέσει, σε εκφράζει, αυτό που δεν θα άλλαζες, και είναι αυτό που πάλι θα διάλεγες αν τώρα ξεκινούσες τη  καριέρα σου.

Παλεύεις (όπως και πολλοί άλλου στους δικούς τους εργασιακούς χώρους) για να ανταπεξέλθεις στα παραπάνω ΠΡΕΠΕΙ. Πιστεύεις ότι έτσι συμβάλλεις σε ένα καλύτερο αύριο.

Εκτός όμως και από άλλα ΠΡΕΠΕΙ που το “περιβάλλον” σου προσθέτει, περιμένεις και κάτι που θυμίζει ΜΠΡΑΒΟ. Όχι με τη “στενή” έννοια της λέξης, αλλά με αυτή της αναγνώρισης του (όχι και τόσο εύκολου) έργου σου.

Και αυτό, όχι επειδή μέσα σου δεν ξέρεις ότι το δικαιούσαι, αλλά για να συνεχίσεις να είσαι καλός δάσκαλος..

Μια περισσότερο «πραγματική» διδασκαλία.

Όταν διδάσκεις Οικονομικά σε μαθητές που προετοιμάζονται για την εισαγωγή τους στην τριτοβάθμια εκπαίδευση έχεις (μεταξύ άλλων) να αντιμετωπίσεις δύο βασικά θέματα.

Το πρώτο σχετίζεται με το ότι το εκπαιδευτικό σύστημα «προωθεί» την εμφύτευση έτοιμης γνώσης μέσα σε συγκεκριμένα χρονικά πλαίσια, και το δεύτερο (καθόλου ασύνδετο με το πρώτο) την αίσθηση των παιδιών ότι αρκετές φορές αναφέρεσαι σε μη πραγματικές  καταστάσεις.

Η επιδιωκόμενη μεταφορά έτοιμης γνώσης είναι εκείνη που δημιουργεί την εντύπωση στα παιδία ότι πρόκειται για ένα θεωρητικό μάθημα και η προσέγγισή του “απαιτεί” την αποστήθιση εννοιών.

Ατυχώς, η συγκεκριμένη μορφή των εξετάσεων, αλλά και η απαραίτητη (..) επιτυχία στο μάθημα, αναγκάζει μερικές φορές τους καθηγητές να υιοθετήσουν μεθόδους διδασκαλίας τις οποίες μεταφράζοντας οι μαθητές οδηγούνται στην παραπάνω λανθασμένη αίσθηση περί θεωρητικού μαθήματος.

Πράγματι είναι δύσκολο να συναντήσεις μαθητή που να μην γνωρίζει “απ έξω” το νόμο της ζήτησης. Αναρωτιέμαι όμως πόσοι μαθητές έχουν αντιληφθεί τι κρύβεται σε πραγματικό επίπεδο πίσω από τον συγκεκριμένο νόμο. Ποιοι είναι εκείνοι οι παράγοντας που οδηγούν τον καταναλωτή να συμπεριφέρεται σύμφωνα με τον παραπάνω νόμο; Γιατί ανάλογα με το αγαθό ή το χρόνο αναφοράς, οι παράγοντες μπορεί να διαφοροποιούνται;

Και βέβαια η “κονσερβοποίηση” της γνώσης δεν δίνει περιθώρια για τέτοια ερωτήματα.

Ένα από τα αποτελέσματα της παραπάνω “ξύλινης” μεταφοράς γνώσης στους μαθητές είναι και η δημιουργούμενη αίσθηση της αναφοράς σε μη πραγματικές καταστάσεις.

Πράγματι, στο άκουσμα της καμπύλης παραγωγικών δυνατοτήτων της οικονομίας που παράγει ΜΟΝΟ δύο αγαθά έρχεται αυτόματα η ερώτηση των παιδιών ”μα υπάρχει τέτοια οικονομία;».

Όταν δε ακούνε και ότι η αύξηση της παραγωγής όπλων σημαίνει μείωση της ποσότητας παραγωγής του ψωμιού, στο προηγούμενο ερώτημα προστίθεται και το “ τι σχέση έχουν τα όπλα με το ψωμί;»

Που να βρεθεί ο χρόνος για να τους αναφέρεις σαν παράδειγμα το πως διαχειρίζονται οι ίδιοι στην καθημερινότητά τους το (περιορισμένο) χαρτζιλίκι το οποίο λόγω ακριβώς του ότι είναι περιορισμένο τους αναγκάζει στο να επιλέξουν που θα το καταναλώσουν. Έτσι λοιπόν αποφασίζουν για το είδος της διασκέδασης τους. Για παράδειγμα, ποτό, φαγητό, σινεμά ή καφέ και πόσες φορές ανά είδος. Φυσικά κάθε φορά που θα πιούν ένα ποτό ξέρουν ότι δεν θα μπορούν να δουν μια ταινία και βέβαια όταν αυξάνουν τις εξόδους για φαγητό αναγκαστικά  μειώνουν τις φορές που θα πάνε για ποτό ή καφέ.

Και όλα αυτά, δηλαδή το ότι αναγκάζονται να επιλέξουν οφείλεται στο περιορισμένο χαρτζιλίκι τους. Επομένως γιατί και η οικονομία με τους περιορισμένους συντελεστές που διαθέτει να μην αναγκάζεται να επιλέγει το τι θα παράγει;

Νομίζω ότι με τέτοια ανάλυση θα τους είναι πολύ εύκολο να αντιληφθούν και το κόστος ευκαιρίας των αγαθών, και τη μορφή της  καμπύλης παραγωγικών δυνατοτήτων της οικονομίας, και ότι φυσικά μπορεί να γίνεται αναφορά σε υποθετική οικονομία, αλλά η  ανάλυση της είχε ήδη μεταφερθεί στον πραγματικό κόσμο μέσα από το προηγούμενο παράδειγμα που αφορούσε τη δική τους πραγματική συμπεριφορά.

Πάντα υπάρχουν τρόποι η γνώση να πάει παρακάτω. Το θέλουμε όμως;

ΠΕΡΙ τεμπέληδων εκπαιδευτικών..

Με αφορμή  δημοσίευμα σχετικό με “τεμπέληδες εκπαιδευτικούς” που κυκλοφόρησε τις τελευταίες μέρες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης θα ήθελα να “εξωτερικεύσω” τις παρακάτω σκέψεις.

Είναι γνωστό, εύκολο, και ατυχώς αρκετά συνηθισμένο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης συμπεριφοράς η αρνητική κριτική προς τρίτους. Σπάνια η επιθυμία της κριτικής στρέφεται και προς τα έσω. Η αυτοκριτική απαιτεί θάρρος και πολύ κόστος (όχι χρηματικό). Είναι πράγματι δύσκολη έννοια..

Μεταξύ των λόγων που κατά τη γνώμη μου έρμηνεύουν την προσπάθεια του ευαρεστούμενου στην αρνητική κριτική να μειώσει τον άλλο είναι και η έλλειψη εμπιστοσύνης προς τον εαυτό του, η αποποίηση των ευθυνών που του αναλογούν, η “άγνοια” καταστάσεων τις οποίες ο ξερολισμός απαγορεύει να υφίστανται..

Όλα τα προηγούμενα έχουν σαν αποτέλεσμα τη λανθασμένη τοποθέτησή του στο ευρύτερο χώρο – περιβάλλον.

Δεν έχω καμία διάθεση να αναλύσω σε άτομα που δεν έχουν μάθει να ακούνε ή δεν υπάρχει περιθώριο εισόδου “νέας” γνώσης στον εγκέφαλό τους (μια και φαίνεται ότι την έχουν κατακτήσει στο σύνολό της..) το τι ακριβώς (στη σημερινή εποχή) καλείται να κάνει ο εκπαιδευτικός, κάτω από ποιες συνθήκες, και σε ποιο περιβάλλον.

Αντίθετα είμαι πολύ πρόθυμος να τους γνωστοποιήσω το πόσο σπάνιο είναι αυτό που εισπράττεις όταν συμμετέχεις στην επιτυχία των άλλων, όταν συμβάλλεις στην πιθανή αυριανή εμφάνιση της έννοιας του καλύτερου, όταν χαίρεσαι να μεταφέρεις τα όσα διάβασες, έμαθες, βίωσες, ή ανακάλυψες, όταν δεν φοβάσαι αυτή η γνώση να πάει παρά πέρα, όταν είσαι συνοδοιπόρος σε μια προσπάθεια για ένα καλό αποτέλεσμα, όταν μοιράζεσαι το άγχος της εξέτασης και συγχρόνως προσπαθείς να το απαλύνεις, όταν δεν είσαι ανόητος για να πιστεύεις ότι το ό,τι βρίσκεται έξω από τη δική σου εμβέλεια χαρακτηρίζεται σαν “εύκολο”.

Αυτά είναι κάποια από τα μοναδικά συναισθήματα που βιώνεις μέσα από την “τεμπελιά” του εκπαιδευτικού και τα οποία εύχομαι να μπορούσαν πολλοί "μη τεμπέληδες" να αναγνωρίσουν..!