Η «εκτροπή» του τρόπου λειτουργίας της οικονομίας από την πολιτική.

Η οικονομία είναι η επιστήμη η οποία (μεταξύ άλλων) προσπαθεί να διαχειριστεί κατάλληλα τη λέξη «επιλογή», Βεβαίως απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ύπαρξη της σύγκρισης. Πρέπει λοιπόν να επιλέξει - μεταξύ των διαθέσιμων επιλογών - την καλύτερη δυνατή χρήση των περιορισμένης ποσότητας παραγωγικών συντελεστών ώστε να οδηγηθούμε σε μια κατάσταση βελτίωσης του «γενικού» καλού.

Προς την κατεύθυνση αυτή θεμελίωσε κανόνες οι οποίοι (πάντα κάτω από τους απαραίτητους περιοριστικούς παράγοντες) στοχεύουν στην κοινωνική ευημερία που ανά περίπτωση μπορεί να «εκφράζεται» με τη μεγιστοποίηση της χρησιμότητας, του εισοδήματος και των κερδών ή με την ελαχιστοποίηση του κόστους και τον περιορισμό των αρνητικών επιπτώσεων που εμφανίζονται για το σύνολο όταν η άσκηση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα «ατομικιστική» λογική.

Τα οικονομικά υποδείγματα σπάνια περιγράφονται από γραμμικές σχέσεις δεδομένου ότι είναι από τη φύση τους πολυπαραγοντικά. Οι λόγοι στους οποίους οφείλεται η πολυπλοκότητά τους βρίσκονται αφενός στο «απρόοπτο» της συμπεριφοράς που είναι σαν στοιχείο ενσωματωμένο στην ανθρώπινη υπόσταση και αφετέρου στην ύπαρξη – εμφάνιση αστάθμητων παραγόντων που δεν είναι (πάντα) δυνατή η ακριβής αναγνώριση και στη συνέχεια η αντιπροσωπευτική στάθμισή τους.

Η υπερεκτίμηση των οικονομικών δυνατοτήτων μας.

Πολλοί δεν αποδέχονται ότι οι καταναλωτές λειτουργούν ορθολογικά επικαλούμενοι τα συμπεριφορικά οικονομικά (behaviorαl  economics) (Περισσότερα στο http://www.xenophon.gr/ - 3ο τεύχος, Ιούνιος 2018, Προσεγγίζοντας τα Συμπεριφορικά Οικονομικά, Μανώλης Αναστόπουλος) η λογική των οποίων πράγματι δυσκολεύει έως και καταργεί την ύπαρξη ορθολογικής συμπεριφοράς (rational behavior) στα άτομα.

Ανεξάρτητα από την άποψή μας για το θέμα (Human beings vs Economics) σε αυτή την ανάλυση θέλουμε να εστιάσουμε την προσοχή μας στο γεγονός ότι ο ονομαζόμενος ορθολογικός καταναλωτής επιτυγχάνει την επιδίωξή του (μεγιστοποίηση της χρησιμότητας από την κατανάλωση) κάτω από τους περιορισμούς του εισοδήματος και των τιμών.

Με τη χρήση λοιπόν καμπυλών αδιαφορίας και της γραμμής του εισοδηματικού περιορισμού βρίσκουμε την ισορροπία του στο σήμερα όπως και την μελλοντική (διαγραμματικά μετατοπίζοντας ανάλογα τις καμπύλες) σε περίπτωση μεταβολής εισοδήματος, τιμών, προτιμήσεων, κ.α.

Στο σημείο αυτό πρέπει να «συνειδητοποιήσουμε» ότι αν στην σύγχρονη εποχή υπάρχουν περίοδοι που το εισόδημα εμφανίζει μεγάλη (εικονική) αύξηση λόγω υπερδανεισμού ή διαφόρων άλλων μεθόδων[..] δεν φταίει η οικονομική επιστήμη που το άτομο αγνοεί ή μπερδεύει ποιες είναι οι πραγματικές οικονομικές δυνατότητές του. Σαν αποτέλεσμα οδηγείται σε μια «παραπλανητική» ισορροπία και φυσικά καταργεί την (πραγματική) έννοια του ορθολογικού καταναλωτή.

Πολύ δε περισσότερο αν τα άτομα έντεχνα «πιέζονται» από την ατμόσφαιρα προς την κατεύθυνση της προηγούμενα αναφερθείσας καταναλωτικής συμπεριφοράς - ασφαλώς δεν είναι η οικονομική επιστήμη υπεύθυνη αλλά άλλοι χώροι[..] με άλλες βλέψεις.

Η «εισβολή» της πολιτικής στην οικονομία

Ένας από τους μεγάλους οικονομολόγους ήταν ο Ιταλός Vilfredo Pareto  (1848 – 1923) με σπουδαία συμμετοχή στην οικονομία και την οικονομετρία.

Μέσα στο σπουδαίο έργο του ξεχωριστή θέση έχει η έννοια της κατά Pareto αποτελεσματικότητας (Pareto efficiency) η οποία επιτυγχάνεται όταν η χρήση των συντελεστών παραγωγής είναι τόσο κοινωνικά «σωστή» ώστε δεν υπάρχει δυνατότητα με μια διαφορετική επιλογή στη χρήση τους να βελτιώσουμε τη θέση κάποιου χωρίς να χειροτερεύσουμε την κατάσταση άλλου.

Σχετικά με την εν λόγω αποτελεσματικότητα έχει ενδιαφέρον όταν αναφερόμαστε στην αποτυχία του οικονομικού συστήματος (market failure) με την ύπαρξη αρνητικών εξωτερικών καταστάσεων (negative externalities) και την τεράστια ανισοκατανομή του εισοδήματος να ερευνήσουμε αν ο λόγος βρίσκεται σε λάθος οικονομικών κανόνων ή σε αλλοίωση της αποτελεσματικότητάς τους λόγω πολιτικής παρέμβασης ή της εσκεμμένης απουσίας της.

Αν ένα οικονομικό μοντέλο «χάσει» την αποτελεσματικότητά του λόγω βίαιας παρέμβασης της πολιτικής λογικής ασφαλώς δεν θα το χαρακτηρίσουμε σαν αναποτελεσματικό.

Τι τελευταίες μέρες συζητείται το ενδεχόμενο να αναβληθεί η μείωση των συντάξεων (που έχει ακουστεί ότι θα εφαρμοστεί από τις αρχές του 2019) αλλά ταυτόχρονα να περικοπούν εξαγγελθέντα (για τις ασθενέστερες εισοδηματικά ομάδες) μέτρα όπως αυτά της επιδότησης του ενοικίου και άλλων επιδομάτων.

Επειδή η προηγούμενη αναφορά μας θα διαβαστεί από αρκετούς με «κομματική αντίληψη» θέλουμε να διευκρινίσουμε για μια ακόμα φορά ότι οι σκέψεις μας βασίζονται σε οικονομικά και μόνο δεδομένα. Οι κομματικές απόψεις του καθενός είναι κάτι εντελώς διαφορετικό στο οποίο ασφαλώς δεν παρεμβαίνουμε αλλά και βρίσκεται εκτός των ενδιαφερόντων μας.

Θυμηθείτε την κατά Pareto  αποτελεσματικότητα και σε σχέση με το προηγούμενο παράδειγμα βγάλετε τα δικά σας συμπεράσματα για το αν η οικονομία μας τα «λέει λάθος» ή αν η πολιτική για τους λόγους της «εισβάλλει» στο χώρο της πρώτης ακυρώνοντας την αποτελεσματικότητα (αλήθεια) των οικονομικών αρχών και κανόνων.

Φωτογραφίζοντας την Οικονομία μέσα από την παγίδα ρευστότητας

Περιγράφουμε λοιπόν μια οικονομία όπου αποπληθωρισμός και (σχεδόν) μηδενικά επιτόκια συνυπάρχουν.

Το πλεονάζον χρήμα (αν υπάρχει) δεν έχει λόγο να βγει από το σεντούκι (μηδενικά επιτόκια) με ταυτόχρονο stand by των επενδύσεων μια και συνδυαστικά με τον προηγούμενο  λόγο αναμένεται περαιτέρω πτώση των τιμών.

Φτιάξαμε λοιπόν μια τέλεια παγίδα ρευστότητας (liquidity trap) που ακυρώνει και την αποτελεσματικότητα της όποιας αύξησης της ποσότητας χρήματος  (θa μπορούσε να υπάρχει).

Και μέσα σε αυτόν τον  φαύλο κύκλο νέων μειώσεων στην κατανάλωση και στις επενδύσεις, πως μπορούμε να περιμένουμε (πραγματική) μείωση της ανεργίας επομένως και αύξησης  των εισοδημάτων;

Κάτι από ΗΠΑ μετά το 1930 μας θυμίζει μόνο που δεν υπάρχει ο John M. Keynes για να μιλήσει (αλλά και να τον ακούσουμε..) και εμείς αναζητούμε λύση χωρίς ουσιαστική ελευθερία άσκησης δημοσιονομικής και νομισματικής πολιτικής.

Πάρα πολύ δύσκολο…

Η Ελλάδα εκτός μνημονίων. Μπορούμε να οραματιζόμαστε την μεταμνημονιακή εποχή με προμνημονιακές λογικές;

Και να που η Ελλάδα βρίσκεται πλέον εκτός μνημονίων σε μια ατμόσφαιρα αρκετά «δεσμευτικής» ελευθερίας λόγω των υποχρεώσεων που την ακολουθούν στην μεταμνημονιακή εποχή της.

Αναζητώντας την οικονομική (και όχι μόνο) ανόρθωση αυτής της χώρας και σε αντίθεση με αυτά που ακούμε ή δεν ακούμε από το σύνολο (ατυχώς) των αντιπροσώπων μας στη Βουλή επιβάλλεται η σκέψη μας να επικεντρωθεί και να αναλύσει τα δεδομένα των παρακάτω τριών χρονικών περιόδων.

1. Η Ελλάδα πριν το 2010 και οι λόγοι που την οδήγησαν στα μνημόνια.

Το 2010 η Ελλάδα για να εξυπηρετήσει το δημοσιονομικό της έλλειμμα και λόγω αδυναμίας δανεισμού της από τις αγορές με μη απαγορευτικά επιτόκια καταφεύγει στο μηχανισμό στήριξης. Η σχέση χρέους προς ΑΕΠ ήδη εμφανίζεται προβληματική για να θεωρείται βιώσιμο το χρέος.

Αρκετοί θα ισχυριστούν ότι η κατάρρευση  της Lehman Brothers το 2008 με την κρίση που προκάλεσε στην παγκόσμια οικονομία επηρέασε και την Ελλάδα. Αν και η μετάδοση της κρίσης (από χώρα σε χώρα) ασφαλώς και συμβαίνει στις ανοικτές οικονομίες πόσο μάλλον στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία δεν θεωρούμε ότι ο βαθμός έκθεσης της οικονομίας μας ήταν τόσο μεγάλος ώστε να αιτιολογεί τη μετέπειτα κατάρρευση της χώρας.

Η Ελλάδα και για αρκετά χρόνια πριν φτάσει στην περίοδο 2009 - 10 λειτουργούσε στα πλαίσια ενός κράτους υπερμεγενθυμένου και αντιπαραγωγικού με αποτέλεσμα τη σταδιακή αύξηση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων. Αναφερόμαστε δηλαδή σε υπέρογκα έξοδα «συντήρησης» ενός μηχανισμού που «ανεχόταν» μιας μεγάλης έκτασης παραοικονομία (επομένως σημαντικότατης απώλειας φορολογικών εσόδων). Ταυτόχρονα η  χαμηλή παραγωγικότητα του δημόσιου τομέα δεν συνέβαλλε σημαντικά στο ΑΕΠ – Εισόδημα.

Αναπόφευκτη «κίνηση» σε ένα τέτοιο περιβάλλον ήταν η αύξηση του δανεισμού της οικονομίας. Βέβαια οι δανειστές έχουν την συνήθεια να «ψάχνουν» αρκετά την δυνατότητα αποπληρωμής του δανειζόμενου και αν την βρουν προβληματική απαιτούν μεγάλη αποζημίωση (υψηλά επιτόκια) για το ρίσκο που αναλαμβάνουν ή δεν δανείζουν καθόλου.

2. Η Ελλάδα στην περίοδο 2010 – 2018 ευρισκόμενη εντός μνημονίων

Ευρώπη και ΔΝΤ ανταποκρίνονται στο αίτημα της Ελλάδος και δανείζουν (χρηματοδοτούν) την χώρα «απαιτώντας» δημοσιονομική εξυγίανση που θα επέλθει μέσα από συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις ενώ ταυτόχρονα «επιβάλλουν» (σύμφωνα με την Γερμανική κυρίως άποψη) μέτρα αυστηρής λιτότητας αλλά και δέσμευσης (αν όχι πώλησης) δημόσιου ενεργητικού.

Είναι γνωστό το οικονομικό (και όχι μόνο) περιβάλλον που διαμορφώθηκε στα τελευταία αυτά 8 χρόνια τόσο για το μέσο Έλληνα όσο και από μακροοικονομικής άποψης για τη χώρα και δεν έχει νόημα να αναφερθούμε πάλι στην σημαντικότατη υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου.

Αναμφίβολα μεταρρυθμίσεις σε πολλούς τομείς του τρόπου λειτουργίας - παραγωγής του κράτους έπρεπε να έχουν ήδη συντελεστεί  στην προσπάθεια υγιούς και διατηρήσιμης ανάπτυξης της οικονομίας. Και αυτές έπρεπε να γίνουν σταδιακά (χωρίς το άμεσο της επιβολής τους από τρίτους..) και ασφαλώς με ένα προγραμματισμό ο οποίος:

  • Σχετικά με τα έξοδα δεν θα οδηγούσε σε οριζόντιες περικοπές δαπανών ειδικά σε τομείς ιδιαίτερα σημαντικούς για το κοινωνικό σύνολο – όπως για παράδειγμα αυτοί της υγείας, της παιδείας, της ασφάλειας, κ.α.
  • Αναφορικά με τα έσοδα δεν θα εξαντλούσε την φορολογική ικανότητα των πολιτών μέσω της υπερφορολόγησης με αποτέλεσμα αφενός τη μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος των πολιτών και αφετέρου και από ένα σημείο και μετά (Laffer curve)  τη μείωση των φορολογικών εσόδων του κράτους.

Εμείς όμως «επιλέξαμε» για το σκέλος των εξόδων να μας «επιβληθεί» μια αυστηρή και οριζόντια λιτότητα ενώ για αυτό των εσόδων την υπερφορολόγηση των νόμιμων εισοδημάτων και όχι το «κυνήγι» εκείνων που διαφεύγουν «έντεχνα» της φορολόγησης.

Δεν θα διαφωνήσουμε ότι σκληρά μέτρα έπρεπε να ληφθούν για την αντιμετώπιση της κρίσης που είχε βρεθεί η οικονομία μας αλλά ανάλογα μέτρα έχουν (σε αυτές τις περιπτώσεις) προσωρινή παρεμβατική λογική που σημαίνει ότι υπάρχει ημερομηνία λήξης. Η οικονομία σπάνια περιγράφεται ικανοποιητικά με γραμμικές σχέσεις. Είναι γνωστή η κυκλικότητα που δημιουργείται από ενδογενείς και εξωγενείς παράγοντες με αποτέλεσμα τα κατάλληλα «μέτρα» να μην είναι κοινά για όλες τις περιόδους. Η αποτελεσματικότητα της οικονομικής πολιτικής εξαρτάται από το πότε εφαρμόζεται αλλά και από το πότε αποσύρεται έχοντας προηγούμενα επιτελέσει το έργο της

Στην περίπτωση λοιπόν της μακροχρόνιας υιοθέτησής της λιτότητας το αποτέλεσμα δεν θα οδηγήσει σε ανάπτυξη αλλά αντίθετα η ίδια η λιτότητα θα αποτελέσει την τροχοπέδη της ανάπτυξης υποβαθμίζοντας (σε μόνιμη βάση) το βιοτικό επίπεδου του πληθυσμού.

Στο σημείο αυτό υπάρχει ένα ερώτημα για το ποιος και τι ακριβώς επιδιώκει..

3. Η μετά το 2018 εκτός μνημονίων Ελλάδα

Τούτη τη στιγμή η χώρα (ή μέρος αυτής) εμφανίζεται να μην έχει αντιληφθεί το τι συνέβη ή να αρνείται να παραδεχτεί ότι το κατάλαβε. Εξακολουθεί να «παίζει» με τους παλιάς κοπής κομματικούς ξύλινους διαξιφισμούς που στερούνται ουσιαστικής προσπάθειας για το καλύτερο αύριο.

Αυτή η κακής έκδοσης πολιτική αντίληψη δεν μας επιτρέπει να συνειδητοποιήσουμε τον τρόπο με τον οποίο η οικονομία θα ξεπεράσει την κρίση.

Θεωρούμε χρήσιμο προς αυτή την κατεύθυνση να κατανοήσουμε κάποια σημαντικά «δεδομένα» της οικονομικής πολιτικής που σχετίζονται με τα δάνεια που συνάπτουμε, το μέγεθος του ΑΕΠ και τη δυνατότητα ανάπτυξης.

Παραθέτοντας και μόνο τη σχέση χρέους προς ΑΕΠ (Debt/GDP) που σήμερα βρίσκεται περίπου στο 180 % (πολύ πάνω του μέσου της Ευρωζώνης 86,7 %) δεν περιγράφουμε και πολύ ικανοποιητικά την πραγματικότητα της βιωσιμότητας ή όχι του χρέους. Ενδεικτικά να αναφέρουμε ότι στην Ιαπωνία ο δείκτης είναι στο 253 % - αυτό δεν σημαίνει κατ΄ ανάγκη ότι το χρέος της δεν είναι βιώσιμο.

Για να έχουμε μια πιο σαφή εικόνα της δυνατότητας της χώρας να αποπληρώνει τα δάνειά της πρέπει να αναλύσουμε (τουλάχιστον σε πρώτο επίπεδο) και τα δύο μέρη του δείκτη (Debt/GDP).

Συγκεκριμένα για το χρέος (Debt) - σε ποιους χρωστάμε, με τι όρους, και γατί αγόρασαν Ελλάδα; Αναφορικά με το ΑΕΠ - τη σύνθεσή του αλλά και τα περιθώρια αύξησής του.

Βεβαίως όλοι θα συμφωνήσουμε ότι σε αυτή την περίοδο οι προσπάθειες θα πρέπει να στραφούν στην αύξηση του ΑΕΠ η οποία εκτός του προφανούς, δηλαδή της βελτίωσης του δείκτη, θα σημαίνει αύξηση του εισοδήματος.

Προς την κατεύθυνση της αύξησης του ΑΕΠ (ανάπτυξης της οικονομίας) δεν αντιλαμβανόμαστε το πως θα συμβεί αυτό σε μια χώρα με κλειστή τη χορήγηση κεφαλαίων από τις τράπεζες στην οικονομία, με περιορισμένες (έως μηδενικές) κρατικές επενδύσεις, με έλλειψη κινήτρων για ιδιωτικές επενδύσεις, και με συνεχιζόμενη μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος (λόγω κυρίως υπερφορολόγησης). Μοιάζει ουτοπικό να περιμένουμε την ανάπτυξη μιας οικονομίας που λειτουργεί στο προηγούμενα αναφερθέν πλαίσιο!

Αναφορικά με τα δάνεια που αναμένουμε μέσω της έκδοσης και διάθεσης κρατικών ομολόγων θα πρέπει να αναφερθούμε πάλι σε γνωστά πράγματα. Και αυτά είναι αφενός ότι έχει μεγάλη σημασία το ποιος και γιατί αγοράζει τα ομόλογα της χώρας σου και αφετέρου τι απόδοση ζητάει για να τα αγοράσει;

Είναι προφανές ότι θα επιθυμούσαμε αγοραστές (δανειστές) που εκτιμούν θετικά τις προοπτικές της χώρας και με βάση τη σχετική σιγουριά που αυτές τους προσφέρουν θα ζητήσουν «λογικά» επιτόκια. Ξέρετε βέβαια ότι υπάρχουν πολλών ειδών «επενδυτές» στις κεφαλαιαγορές και κάποιες κατηγορίες αυτών δεν θα έπρεπε να ανήκουν  στις πρώτες επιλογές μας..

Επίλογος

Ακόμα και σήμερα, 10 χρόνια μετά την αρχή της κρίσης, ο ένας πετάει το μπαλάκι της ευθύνης στον άλλο αποδεικνύοντας ότι ελάχιστα καταλάβαμε (Πως η Βουλή διαψεύδει το όραμά μας για την Ελλάδα μετά το 2018).  Στην όποια συζήτηση γρήγορα εισχωρεί η κομματική αντιπαράθεση με αποτέλεσμα μέσα στη στενότητά της να «χάνεται» η προσπάθεια εύρεσης της αντικειμενικά κατάλληλης οικονομικής πολιτικής που πρέπει να ασκηθεί.

Αυτές οι κοντόφθαλμες λογικές «στραγγαλίζουν» τη χώρα για 10ετίες. Σήμερα αυτό που χρειάζεται είναι η υπέρβαση από την παλιά μας άκαμπτη στενή αντίληψη.  Το θέμα δεν είναι αν θα είναι το κόμμα ΜΟΥ ή το κόμμα ΣΟΥ αλλά ποιος πολιτικός σχηματισμός έχει την βούληση, την υπευθυνότητα αλλά και την ικανότητα να επαναφέρει το χαμόγελο στη χώρα. Μην μπλέκουμε το παρόν με το τι συνέβαινε με τις άνευ ουσίας (αρκετές φορές) αντιπαλότητες του παρελθόντος.

Η Ελλάδα βρίσκεται σε εντελώς άλλη - σε σχέση ακόμα και με το πρόσφατο παρελθόν - ιστορική, πολιτική, κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική περίοδο και πρέπει να «πείσει» ότι το έχει αντιληφθεί - πρώτα την ίδια και μετά τους άλλους. Εάν δεν συμβεί αυτό μεταμνημονιακή εποχή στην πραγματικότητα δεν θα υπάρξει ποτέ.

Δεν είναι τα πρόσωπα (πλέον) που θα δρομολογήσουν την είσοδο της Ελλάδος σε πραγματική αναπτυξιακή πορεία - είναι η νέα κουλτούρα που πρέπει να υιοθετηθεί από αυτά.

Πόσο πολύ «μίκρυνε» η ανεξαρτησία της Ελλάδας.

Ανεξαρτησία! Μια λέξη που η μετάφρασή της σε επίπεδο διακρατικών σχέσεων - εδώ και αρκετά χρόνια – επιδέχεται σχετικής μόνο ερμηνείας και όχι απόλυτης. Ιδιαίτερα στο καθεστώς της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας – κοινωνίας περισσότερο αναφερόμαστε στο βαθμό εξάρτησης μιας χώρας από άλλη / ες παρά στην ύπαρξη ή όχι εξάρτησης μια και η τελευταία θεωρείται δεδομένη.

Και βέβαια οι πάντα επίκαιροι - αν και γραμμένοι πριν 150 χρόνια -  στίχοι του  Γεωργίουυ Σουρή «Ποιος είδε κράτος λιγοστό σ΄όλη τη γη μοναδικό, εκατό να ξοδεύει και πενήντα να μαζεύει;» έρχονται να μας θυμίσουν το βασικό λόγο που χρωστάμε στις μέρες μας περίπου το 180 % αυτού που παράγουμε (Είναι βιώσιμο το Ελληνικό χρέος;)

Ασφαλώς αυτός ο υπερδανεισμός (σε σχέση με την αξία της παραγωγής) της χώρας αύξησε τον ήδη υπάρχοντα βαθμό οικονομικής και πολιτικής  εξάρτησης από τους δανειστές της στο σήμερα αλλά ατυχώς και για πολλά από τα επόμενα χρόνια.

Έχουμε αναφερθεί σε παλιότερο άρθρο (Ανόρθωση της Ελλάδος και σε επίπεδο αυτοσεβασμού) ότι ο μέσος Έλληνας βιώνει όχι μόνο οικονομική συρρίκνωση αλλά και αντίστοιχη σμίκρυνση της προσωπικότητάς του σε επίπεδο αυτοεκτίμησης ή πιο απλά περηφάνιας.

Στο πολύ πρόσφατο παρόν γίναμε θεατές (χωρίς δυνατότητα παρέμβασης ή αποχώρησης) των τραγικών γεγονότων που προκάλεσε η καταστροφική πυρκαγιά στο Μάτι της Αττικής, της αποποίησης ευθυνών αλλά και της προκλητικής συμπεριφοράς, της προσπάθειας εμπορευματοποίησης του πόνου, της απαράδεκτης φρασεολογίας δημοσίων προσώπων και της ξύλινης παλαιάς λογικής αντιπαράθεσης άλλων.

Προσπαθώντας να «προχωρήσουμε» (μια και η ζωή το επιβάλλει) έρχεται σήμερα ο τίτλος «Αποστολή εξετελέσθη. Η Ελλάδα πεθαίνει»  του Γερμανικού περιοδικού Der Spiegel του οποίου την ακριβή μετάφραση, όχι των λέξεων αλλά των εννοιών που βρίσκονται πίσω από αυτές, δυσκολευόμαστε αφάνταστα να κατανοήσουμε.

Ποιά είναι η αποστολή που εξετελέσθη; Υπάρχει κάποιος που σχεδίασε κάποια αποστολή και χρησιμοποίησε κατάλληλους τρόπους για την επιτυχή έκβασή της;

Η Ελλάδα πεθαίνει τι ακριβώς σημαίνει;  Αυτή η κατάληξη του τίτλου σχετίζεται με το πρώτο μέρος του;

Σύμφωνα με τη δική μας αντίληψη ο «απίστευτος» αυτός τίτλος επιδέχεται αρκετές ερμηνείες και περιμέναμε οι διευκρινήσεις να έχουν ήδη δοθεί από τους μεν ή να έχουν ζητηθεί (απαιτηθεί) από τους δε.

Το γεγονός ότι τίποτα από τα δύο δεν έχει συμβεί δεν μας αφήνει περιθώρια να αμφισβητήσουμε τις σκέψεις που περιγράφονται στον δικό μας σημερινό τίτλο «Πόσο πολύ μίκρυνε η ανεξαρτησία της Ελλάδας».

Δεν είναι η πρώτη φορά που μέσα από την αρθρογραφία μας θα «θίξουμε» την αναγκαιότητα συλλογικής προσπάθειας με μια νέα, χωρίς μικροκομματικές λογικές,  πολιτική κουλτούρα απαραίτητη για την αναστήλωση της χώρας μας.

Μια χώρα όπου το «πάντα φταίνε οι άλλοι» συναντά την «έλλειψη ειλικρίνειας».

Αυτή η απίστευτη Ελλάδα μετά από 9 χρόνια πρωτόγνωρης κρίσης που την οδήγησε (ουσιαστικά) στην χρεωκοπία της εμφανίζεται να ζει σε μια άλλη πραγματικότητα. Ένα σύνολο τωρινών ή εν δυνάμει «σωτήρων» διεκδικεί το αύριο της εξουσίας πάνω στο πτώμα μιας πτωχευμένης χώρας .

Και σε αυτό το αύριο υποτίθεται βρίσκεται και η βελτίωση του επιπέδου όλων ημών των κοινών θνητών.

Δύο χαρακτηριστικά μας

Είμαστε ο τόπος που πάντα φταίνε οι άλλοι (οι προηγούμενοι, οι επόμενοι και γενικά οι ευρισκόμενοι μακριά) και η λέξη «ειλικρίνεια» δεν συμμετέχει ιδιαίτερα στο λεξιλόγιο αυτών που επιλέγουμε να μας οδηγούν.

Αυτό το φταίξιμο (πάντα) των άλλων δεν σταμάτησε ποτέ με αποτέλεσμα να διαιωνίζεται η αίσθηση αντιπάλων στρατοπέδων μέσα στην ίδια χώρα. Διχαστικές λογικές και πολιτικές είναι ατυχώς γνωστό πόσο ακριβά τις έχουμε πληρώσει και στο παρελθόν.

Έξοδος από τα μνημόνια, ανάκαμψη της οικονομίας, εγκληματικότητα, Σκοπιανό, μεταναστευτικό και πόσα άλλα ηχούν στα ώτα πολιτικών διαφορετικών κομμάτων σαν θέματα τα οποία αντιμετωπίζονται μέσα σε πνεύμα αντιπαλότητας όπου η συναίνεση μοιάζει ενοχλητική «πολυτέλεια».

Ασφαλώς προκειμένου να υποστηρίξεις το μη απαραίτητο της ομαδικής προσπάθειας (Γιατί μας φοβίζει η λέξη συνεργασία) πρέπει να πείσεις ότι από μόνος σου είσαι αρκετός! Και ποιος είναι ο πιο εύκολος τρόπος γι αυτό; Μα η έλλειψη ειλικρίνειας ή στην σύγχρονη αργκό το παραμύθιασμα των μέσα αλλά και των έξω..

Διατηρώντας λοιπόν τις δύο προηγούμενες «οπτικές» θα πάμε την χώρα μπροστά [!!!]

Εάν στο μπροστά δίνουμε την έννοια της συνεχούς υποβάθμισης του βιοτικού επιπέδου του μέσου ‘Έλληνα θα συμφωνήσουμε [..] ότι κινούμαστε και μάλιστα με ακρίβεια προς αυτή την κατεύθυνση.

Περί Οικονομίας και Πολιτικής

Όμως τα πράγματα τα βλέπουμε αρκετά διαφορετικά. Η αίσθηση που έχουμε για τη χώρα μας είναι ότι καταφέραμε (πάλι) να την πτωχεύσουμε με αποτέλεσμα (όπως και κάθε προηγούμενη φορά) να υπάρχει τεράστια οικονομική και πολιτική εξάρτηση από εκείνους που φροντίσαμε να ορίσουμε στο ρόλο του σωτήρα μας!

Η χώρα σε οικονομικό επίπεδο κατ ουσία δεν μπορεί να ασκήσει δική της δημοσιονομική  και νομισματική πολιτική. Τα περιθώρια των «δικών» της επιλογών είναι ελάχιστα και φυσικά θα εφαρμοστούν κατόπιν ελέγχου και σύμφωνης γνώμης των «θεσμών».

Πρόσφατα «αναγκαστήκαμε» να συνειδητοποιήσουμε ότι και σε πολιτικό επίπεδο είμαστε κάτω από την βούληση ή και των διαταγών των έξω φίλων (θεσμών). Το Σκοπιανό, η τύχη των δύο φυλακισμένων στη γειτονική μας χώρα στρατιωτικών μας, το μεταναστευτικό και δυστυχώς πολλά άλλα δεν μας αφήνουν περιθώρια αμφισβήτησης του ποιος αποφασίζει.

Κύριοι δεν είναι δύσκολο να «αντιληφθείτε» τι λέμε! Σταματήστε επιτέλους να «παίζετε» στην πλάτη ενός τόσο περήφανου λαού (Η Ελλάδα αναβαθμίζει τη λογική της;). Μην διαγράφετε την ύπαρξη πολιτισμού και παιδείας στη χώρα που δίδαξε αυτές τις έννοιες σε ολόκληρο τον κόσμο!

ΣΥΜΠΛΕΥΣΤΕ επιτέλους…

Teaching Economic Theory “Why Examples Should Precede Theory"

Manolis Anastopoulos, Dissertation, Middlesex University.


Summary

This project began, on the one hand, due to the researcher’s belief in everyone’s potential and right to obtain knowledge and, on the other, due to the forever increasing ‘need’ of today’s society for the knowledge of economics.

It was determined as an aim to investigate how effective a teaching method of the theory of economics in which ‘the example would precede the theory’ would be.

The research was based on the total strength which is created by the combined and parallel use of different research methods and tools.

With the identity of the insider-researcher, due to my profession as a teacher, I conducted an action research in the workplace of schools and tutorial schools, with both qualitative and quantitative approaches, so that there would be width and depth in this research.

A variety of research tools, such as bibliography, observation, interviews and questionnaires –whose quantity data were statistically analyzed using the programme  SPSS (Statistical Package for Social Scientists ) , were used to collect data.

The processing of the collected data came up with three important results among others. Firstly, the awareness of the participant students for the ‘need’ for a knowledge of economics. Secondly, their wish for the use of generally different teaching methods especially in the course of the theory of economics. Thirdly, their preference in the position of the example during teaching economics, namely their expressed preference in ‘the example preceding the theory’.

In addition, research showed the students’ preference to examples taken from ‘everyday life’, which due to their realism, gain larger importance in their role as motive for the activation of students’ interest in economics.

We would like to believe that with the approach we have analyzed, that is ‘The example preceding the theory, we will participate in conveying the knowledge of economics more effectively. Based on our approach, conveying knowledge will be accomplished with the cooperation of students. The result of this joint effort will be the ‘revelation’ of the theory, after we have previously analyzed everyday examples of behavior of economics.

 

ΑΟΘ – Πανελλαδικές. Σκέψεις για τους μαθητές που θα εξεταστούν το 2019.

Οι πανελλαδικές εξετάσεις του 2018 και για τα βασικά μαθήματα τελειώνουν αύριο 19 Ιουνίου και σειρά παίρνουν οι νεότεροι που ξεκινούν τώρα την καλοκαιρινή προετοιμασία.

Μέσα στην γενικότερη «ασάφεια» της εποχής οι μαθητές καλούνται (μεταξύ άλλων) να «αποκωδικοποιήσουν» τα μηνύματα που στέλνει το περιβάλλον και τα οποία διατηρούν το χαρακτηριστικό της εποχής που αναφέραμε πριν.

Αναφερόμενοι στα παιδιά που ενδιαφέρονται για τις οικονομικές σχολές και θα δώσουν και ΑΟΘ (Αρχές οικονομικής θεωρίας) ελπίζουμε να φανούν έξυπνοι - οξυδερκείς στη μετάφραση «αυτού» που προσπαθεί να εκπέμψει η ατμόσφαιρα.

Συγκεκριμένα και με λύπη θέλουμε να υπενθυμίσουμε ότι οι πολιτικές  της χώρας και στο χώρο της παιδείας δεν «φημίζονται» για το σχεδιασμό τους και την μακροπρόθεσμη στόχευσή τους.

Ακριβώς αντίθετα αυτές «επιλέγονται» με ιδιαίτερα κοντόφθαλμες λογικές και για τις οποίες δυσκολευόμαστε να βρούμε πειστικά στοιχεία ότι προωθούν το γενικό καλό.

Το παραπάνω «ατυχές» χαρακτηριστικό οι μαθητές πρέπει να το αντιληφθούν και να μη παρασυρθούν σε εξαγωγή λανθασμένων συμπερασμάτων.

Συγκεκριμένα, στο μάθημα ΑΟΘ τα φετινά (άοσμα) θέματα θα τα χαρακτηρίζαμε τα ευκολότερα των τελευταίων (τουλάχιστον) 10 ετών. Αντίθετα τα περσινά ήταν τα δυσκολότερα της 10ετίας.

Ασφαλώς τα θέματα δεν έχουν τον ίδιο βαθμό δυσκολίας κάθε χρόνο. Όμως από το ένα άκρο να «περνάς» στο άλλο στη διάρκεια ενός (μόνο) χρόνου είναι κάτι που δυστυχώς επιβεβαιώνει την άποψή μας για την παντελή έλλειψη συγκεκριμένου σχεδιασμού.

Ευχόμαστε οι μαθητές που ενημερώνονται και παρακολουθούν ό,τι σχετικό με τα θέματα να μη «παρασυρθούν» από τη φετινή χρονιά και υποτιμήσουν το μάθημα. Χρειάζεται προσοχή και στην ποιοτική προσπάθεια που θα καταβάλουν αλλά και στον τρόπο προσέγγισης του μαθήματος που ασφαλώς (και αντίθετα με τα φετινά θέματα) δεν είναι θεωρητικός.

Καλή αρχή στην προσπάθειά σας!

ΥΓ. Κάποιοι θα μιλήσουν για συμπτώσεις - εμείς δεν πιστεύουμε (πάντα) σε αυτές..

ΑΟΘ – Πανελλαδικές εξετάσεις 2018. Σχολιασμός θεμάτων.

Πριν από τα όποια σχόλιά μας για τα φετινά θέματα θέλουμε να πούμε ΜΠΡΑΒΟ στους μαθητές για την προσπάθειά τους που ολοκληρώθηκε σήμερα γράφοντας οι περισσότεροι ένα καλό βαθμό στο μάθημα  ΑΟΘ.

Είναι σημαντικό - και αυτό συμβαίνει τις συντριπτικά περισσότερες φορές - να εισπράττεις  το ανάλογο του κόπου που κατέβαλες για να πετύχεις το στόχο σου!

Αναφορικά με τα θέματα  αρχικά δυσκολευόμαστε ιδιαίτερα να «ανακαλύψουμε» την διαβάθμισή τους κάτι που μας κάνει να αναρωτηθούμε [..] για την λογικής τους.

Συγχρόνως δεν μας είναι «ορατός» ο τρόπος που παρόμοιες λογικές συμβάλλουν στην προώθηση της οικονομικής επιστήμης – μεθοδολογίας και στην προφανή διαφοροποίησή της από την λογική του αποστηθίζω έννοιες.

Σχολιασμός θεμάτων

Οι σκέψεις μας επικεντρώνονται (χωρίς να αφορούν και μόνο) στα παρακάτω σημεία:

ΘΕΜΑ Α 

Καμία ερώτηση (σύμφωνα με την δική μας οπτική) δεν είχε έστω ένα σημείο που να το χαρακτηρίσουμε «ιδιαίτερο» το δε Α2 ερώτημα μάλλον σχετίζεται περισσότερο με την κοινή λογική παρά συγκεκριμένα με την οικονομική επιστήμη.

ΘΕΜΑ Β

Αναμφισβήτητα είναι σημαντικότατη και πολύ ουσιαστική η διάκριση των μεταβολών της ζητούμενης ποσότητας και της ζήτησης. Θεωρούμε όμως ότι στην ταυτόχρονη μεταβολή θα ήταν περισσότερο ουσιαστική μια «συγκεκριμένη» αναφορά στην κατεύθυνση των μεταβολών ώστε να ελεγχθεί η ικανότητα του μαθητή στην πραγματική κατανόηση του θέματος σε σχέση με την ικανότητά του στην «απέξω» αναφορά.

ΘΕΜΑ Γ

Είμαστε της άποψης ότι πρέπει να επιλέγονται εκείνοι οι «αριθμοί» ώστε να μην είναι απαραίτητη η ανάγκη του να «λαμβάνουμε υπόψη τα δύο δεκαδικά ψηφία..» για τον υπολογισμό ή συμπλήρωση κενών.

Στο ερώτημα Γ2 ανάλογα με τον τρόπο που θα επιλέξει ο εξεταζόμενος ενδεχομένως υπάρχει διαφορά της τάξεως των 0,5 μονάδων κάτι το οποίο οφείλεται στην «στρογγυλοποίηση»..

Στο ερώτημα Γ4 το «να χαρακτηριστούν» οι συνδυασμοί δεν μας ικανοποιεί αναφορικά με την σαφήνειά του ως προς το σε «τι είδους» χαρακτηρισμό αναφέρεται το ερώτημα. Ασφαλώς ο χαρακτηρισμός ενός συνδυασμού σαν εφικτός, μέγιστος δυνατός ή ανέφικτος ΔΕΝ είναι ο μοναδικός που θα μπορούσε να υπάρξει.

ΘΕΜΑ Δ

Ερώτημα Δ2: Εδώ και χρόνια δεν  αντιλαμβανόμαστε το λόγο για τον οποίο είναι εκτός ύλης η παράγραφος 5 του Κόστους παραγωγής του 3ου κεφαλαίου η οποία αναφέρεται στις «Σχέσεις των καμπυλών μέσου και οριακού κόστους». Η απορία μας γίνεται εντονότερη όταν ο μαθητής «οφείλει» να γνωρίζει «από που» ξεκινάει η καμπύλη προσφοράς [!!]

Λαμβάνοντας υπόψη την προηγούμενη αναφορά μας ΔΕΝ θα επιλέγαμε να ζητήσουμε από τον υποψήφιο «να παρασταθούν γραφικά σε κοινό διάγραμμα οι καμπύλες του AVC και MC»

Επίλογος

Κλείνοντας τις σκέψεις μας αφενός ΔΕΝ θεωρούμε σαν «καλή» επιλογή σε θέματα πανελλαδικών εξετάσεων να μην υπάρχει άσκηση με αναφορά στην ισορροπία της αγοράς και αφετέρου ΔΕΝ μας ενθουσιάζει η ιδέα της υποβάθμισης της προσπάθειας (με την έννοια της περιορισμένης δυσκολίας των θεμάτων) των μαθητών, των γονιών αλλά και των καθηγητών.

Ανεξάρτητα από τις απόψεις μας οι οποίες δεν θα είναι απαραίτητα αποδεκτές από όλους θέλουμε να συγχαρούμε τα παιδιά για την προσπάθειά τους αλλά και να τους ευχηθούμε καλά αποτελέσματα!

Human being vs Economics.

Αυτή η περίφημη ορθολογική συμπεριφορά (rational behavior) του human being πόσες  υποθέσεις – παραδοχές, πόσες μεταβλητές, πόσα αν, πόσες «μη ανθρώπινες» λογικές κρύβει μέσα της..

Η μεγιστοπόιηση της χρησιμότητας

Και βέβαια θεωρώντας δεδομένη τη rational behavior, η μεγιστοποίηση της χρησιμότητας (utility maximization) ήταν εύκολη..

Κατασκευάσαμε λοιπόν μια καμπύλη αδιαφορίας (indifference curve), και μάλιστα χάρτη καμπυλών αδιαφορίας (indifference map), πολύ σωστά σκεφτήκαμε και τον  εισοδηματικό περιορισμό (budget constraint), υπολογίσαμε συναρτήσεις χρησιμότητας (με διάφορες αλγεβρικές μορφές), τις παραγωγίσαμε..και προχωρώντας «ανακαλύψαμε» το σημείο μεγιστοποίησης της χρησιμότητας (Utility maximization). Εμείς οι ορθολογικοί καταναλωτές!

Too good to be true

Θεωρήσαμε δηλαδή το human being σαν ένα σύνολο μονάδων, όμοιων μεταξύ τους στα βιώματα, προτιμήσεις, επιλογές που ζουν σε ένα στατικό περιβάλλον ή όταν αυτό μεταβάλλεται τα άτομα αντιδρούν με τον ίδιο τρόπο. Κάτι σαν copy paste συμπεριφορές.

Με την βοήθεια των μαθηματικών και της στατιστικής φτιάξαμε τις παραπάνω ωραίες συναρτήσεις. Βρήκαμε τις μεταβλητές – την ακρίβεια των αστάθμητων (μεταβλητών) είναι δύσκολο να την αποδεχτούμε. Εντοπίσαμε και “κατάλληλους” συντελεστές στάθμισης (!!!) και έτοιμα όλα..

Αναλύοντας το Human being

Ξεχάσαμε όμως ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν παραμένει σταθερή μέσα στο χρόνο. Πολλές φορές δεν είναι προβλέψιμη (ούτε ο μετασχηματισμός του περιβάλλοντος στο οποίο λειτουργεί εξάλλου είναι). Δεν έχει “ρομποτική” λογική και βέβαια δεν ομαδοποιείται εύκολα.

Δηλαδή έχει και τα χαρακτηριστικά της emotional συμπεριφοράς που «κάποιοι» θα την ονόμαζαν  irrational.

Συγχρόνως αγνοήσαμε το ενδεχόμενο ο όρος της οικονομίας  ‘ορθολογική συμπροφορά’ να «προδίδεται»  από την ίδια την οικονομία. Θα μπορούσε δηλαδή το ίδιο το οικονομικό περιβάλλον – σύστημα, στην πράξη, να μην «επιτρέπει» την ύπαρξη ορθολογικής συμπεριφοράς.

Οι προηγούμενες σκέψεις δεν επιθυμούν να αμφισβητήσουν το τεράστιο έργο πολύ μεγάλων οικονομολόγων και την τεράστια συμβολή τους στην ανάπτυξη της επιστήμης. Είναι σκέψεις ενός «ανθρώπινου» εγκεφάλου, που ακριβώς αυτό το χαρακτηριστικού του human being τον δυσκολεύει να αποδεχτεί ότι  μια οικονομική – μαθηματική συνάρτηση θα μπορούσε να περιγράψει πάντα και με ακρίβεια την συμπεριφορά – αντίδρασή του.

Η Ελλάδα εκτός μνημονίων! Ρωτήσαμε όμως την πραγματικότητα αν αντέχει άλλη αλλοίωση

Και να που έφτασε ο Ιούνιος και η χώρα (Ελλάδα) βρίσκεται όλο και πιο κοντά στην πραγματικότητα [..] του να αφήσει τα μνημόνια που η ίδια ζήτησε να μπει. Ανεξάρτητα από τη «μορφή» που θα έχει αυτή η Αυγουστιάτικη «έξοδος» το γεγονός και μόνο θα χαρακτηρίσει το πέρασμα σε μια άλλη εποχή.

Το χθες

Μεταφέροντας τη σκέψη μας αρκετά χρόνια πίσω θα θυμηθούμε ότι η Ελλάδα μέσα από μια σειρά «επιτευγμάτων» των οποίων η πραγματική διάσταση αμφισβητήθηκε από αρκετούς κατάφερε να πετύχει τα κριτήρια σύγκλισης του Μάαστριχ εκτός αυτό το δημοσίου χρέους (Είναι βιώσιμο το Ελληνικό χρέος) και να ενταχθεί το 2000 στην ΟΝΕ και από τον Ιανουάριο του 2001 στο ευρώ.

Αργότερα, όπως είναι ατυχώς γνωστό, συγκεκριμένα τον Απρίλιο του 2010 η χώρα αντιμετωπίζοντας απαγορευτικό πλέον κόστος δανεισμού από τις αγορές ζητά επισήμως  την ενεργοποίηση του μηχανισμού στήριξης από την Ε.Ε. και το ΔΝΤ.

Η πρώτη «γνωριμία» με τα μνημόνια είναι γεγονός.

Ενδεικτικά να αναφέρουμε για την περίοδο  2010 - 2017 πως διαμορφώθηκε η σχέση  Χρέους / ΑΕΠ στην ΕΕ, την Πορτογαλία (περίοδος μνημονίων 2011-2014) και την Ελλάδα. Οι διαφορές είναι ατυχώς ιδιαίτερα «ορατές».

Στο σήμερα: Ιούνιος 2018

Χωρίς να αγνοούμε το γεγονός ότι αρκετά «εργαλεία» Δημοσιονομικής και Νομισματικής πολιτική έχουν και αυτά «εκχωρηθεί» ή υπόκεινται στον έλεγχο των θεσμών - ο τρόπος «αντιμετώπισης» της κατάστασης από τη χώρα μας εξακολουθεί να μας εντυπωσιάζει αρνητικά.

Οι πολιτικές «λογικές» του παρελθόντος γνωρίζουν την αναβίωση! Τα κομματικά παιγνίδια εξακολουθούν να πρωτοστατούν! Οι ανεκπλήρωτες υποσχέσεις επαναλαμβάνονται! Ο εμπαιγμός του πτωχευμένου μέσου Έλληνα συνεχίζεται αμείωτος!

Ακούσαμε λοιπόν εσχάτως και για μια ακόμα φορά  διθυράμβους για την επικείμενη έξοδο από τα προγράμματα. Για την καθαρότητα της εξόδου! Ότι δεν έχουμε ανάγκη από προληπτική  γραμμή στήριξης.  Απλά [..] λίγο έλεγχο ακόμα θα έχουμε. Θα βγούμε στις αγορές και θα δανειστούμε με «λογικά» επιτόκια. Η οικονομία μπήκε σε τροχιά ανάπτυξης αφήνοντας πίσω την 10ετη ύφεση. Και βέβαια αρκετά άλλα «θα»..

Δηλαδή σε αυτόν τον τόπο «πανηγυρίζουμε» επειδή: Δημιουργήσαμε πρωτογενές πλεόνασμα για το 2017 πολύ πάνω από τις προβλέψεις και αυτό θεωρούμε ότι αποτελεί το «εισιτήριο» της καθαρής εξόδου, του δανεισμού από τις αγορές, της μείωσης του χρέους και άλλων πολλών [..] . Μπράβο μας!

 

Χωρίς ουδεμία κομματική κατεύθυνση στη σκέψης μας τα παρακάτω ερωτήματα μας έρχονται αβίαστα:

Αλήθεια, μήπως το ύψος του πλεονάσματος οφείλεται περισσότερο στην υπέρ φορολόγηση του νόμιμου εισοδήματος παρά στο πραγματικό μάζεμα των εξόδων; Αν συμβαίνει κάτι τέτοιο [..] μάλλον αναφερόμαστε σε μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος. ή κάνουμε λάθος;

Η μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος που ασφαλώς περιορίζει την κατανάλωση από πότε οδηγεί στην ανάπτυξη της οικονομίας;

Ποιο είναι το ποσό των φορολογικών εσόδων που προέρχεται από την πάταξη (όπως είχε λεχθεί) ή έστω τον περιορισμό της παραοικονομίας;

Το χρέος του κράτους προς τον ιδιωτικό τομέα που ακριβώς βρίσκεται; Μήπως πάνω από 3 δις ευρώ; Λέτε να έβαλε και αυτό το χεράκι του στην «εμφάνιση - δημιουργία» του πλεονάσματος; Και βέβαια έχουμε δεσμευτεί στις «αρχές» ότι μέσα στον Ιούνιο θα το έχουμε μηδενίσει!

Δεν θέλουμε η σκέψη μας να ταξιδέψει σε παλιές λογικές του cooking of accounts ή σε σύγχρονες όπου το νέο πρόγραμμα υπολογισμού συντάξεων έχει ακόμα κάποια «προβληματάκια» και δεν μπορεί να «βγάλει» όλες τις συντάξεις! Πριν ήταν θέμα ότι δεν μπορούσαμε να βρούμε ακριβώς τον δείκτη τιμών καταναλωτή [!!]. Τώρα που μπορέσαμε δεν βρίσκουμε προγραμματιστές να μας φτιάξουν το πρόγραμμα που κολλάει!

Επίλογος

Είναι λυπηρό η συζήτηση και οι προβληματισμοί να μη βρίσκονται πέρα από τα γνωστά και τα αυτονόητα. Η αίσθηση της λύπης αγγίζει τα όρια της φαρσοκωμωδίας όταν υποτιμάται η νοημοσύνη μας. Και ξέρετε αυτή η νοημοσύνη δεν είναι ακόμα τεχνητή κάτι που σημαίνει ότι δεν ελέγχεται πλήρως - όπως ελπίζουμε ότι θα συμβεί στην τεχνητή νοημοσύνη.

Επομένως οι προηγούμενες ερωτήσεις είναι ασφαλώς και μόνο ρητορικές.

Η πραγματική ερώτηση είναι μια:

Πιστεύει κάποιος ότι σε αυτό το περίγραμμα οικονομικών «κινήσεων» βρίσκεται η έννοια της πραγματικής οικονομικής ανάπτυξης μιας εκτός [..] μνημονίων χώρας ;