Ψυχική Υγεία. Παγκόσμια ημέρα (10 Οκτωβρίου)

Ψυχική Υγεία! Αλήθεια υπάρχει άνθρωπος που θα γύριζε την πλάτη στην «ηρεμία» του νου του, στην «ησυχία» του ύπνου του, στην «απομάκρυνση» αρνητικών σκέψεων, στην «αισιόδοξη» ματιά του αύριο ή στην «πραγματική» ευθυμία;

Τα προηγούμενα ερωτήματα μοιάζουν να είναι ρητορικά και μόνο.

 

Κοιτάζοντας την κοινωνία του χθες

Βλέποντας (για μια ακόμα φορά) ταινίες του παλιού Ελληνικού κινηματογράφου παίρνεις μια «αίσθηση» εκείνης της (σχετικής με το θέμα μας) εποχής. Εκεί μέσα αναμφίβολα διακρίνεις μέσα στην φτωχική (από υλικής άποψης) ατμόσφαιρα ιδιαίτερα πλούσιες (σε προσωπικό επίπεδο) παρουσίες.

Οι πρωταγωνιστές λάμπουν από ένα «είδος» χαράς που με την πρώτη προσπάθεια μετάφρασης δυσκολεύεσαι να αντιληφθείς.

Βέβαια αν προχωρήσεις και τολμήσεις να «ψάξεις» τα θέλω των ανθρώπων της εποχής θα τα βρεις να υστερούν σε μεγάλο βαθμό από αυτά που εμείς (στη σύγχρονη εποχή) «ονειρευόμαστε».

Ερευνώντας περισσότερο μάλλον θα πρέπει να «παραδεχτείς» ότι τα όνειρα της τότε γενιάς δεν «κατοικούσαν» στο νησί της ουτοπίας με αποτέλεσμα να μην χαρακτηρίζονται σαν «άπιαστα».

Και βέβαια η «κατάκτηση» του εφικτού σε «ανταμείβει» με ικανοποίηση, χαρά, ευχαρίστηση, αυτοεκτίμηση και ηρεμία.

Εδώ να σημειώσουμε ότι το εφικτό δεν σημαίνει και εύκολο, αλλά κάτι που «μπορείς» να το πετύχεις χωρίς να διαλυθείς.

Ασφαλώς οι απογοητεύσεις πάντα υπήρχαν και στο τότε οι βαριές μορφές τους οδηγούσαν στην «μελαγχολία». Μια λέξη που ενδεχομένως θυμίζει αυτή που αργότερα μάθαμε να λέγεται «κατάθλιψη».

 

Καλώς την σύγχρονη εποχή!

Σταδιακά, αλλά με σταθερά [..] βήματα, γίναμε «πολύ» ωραίοι σε όλα μας! Ανεξάρτητοι βρε αδελφέ! Σιγά μην έχουμε ανάγκη κάποιον άλλο εκτός από εμάς! Αγάπη, έρωτας, αφοσίωση, υποχώρηση; Τι είναι αυτά;

Κάπου στη 10ετια του 90 παίρνω το σκάφος μου και «αυτή» - μη μου φέρεις αντίρρηση σε κάτι γιατί σε «παρκάρω» σε 2 λεπτά και παίρνω μαζί μου άλλη «αυτή» και πάμε εκεί που «εγώ» θέλω».

Και αυτό το «ρημάδι» το θέλω στην αρχή ήταν κοντά (νησί του Σαρωνικού) πολύ γρήγορα όμως (η ανάγκη) έφτασε πολύ μακριά..

Ο άνθρωπος δεν θέλει και πολύ να χάσει την «αίσθηση» της πραγματικότητας ειδικά όταν «οδηγείται» από την ατμόσφαιρα στην ανακάλυψη και στη συνέχεια αποδοχή [..] της εικονικής πραγματικότητας!

Κάπως έτσι ο εφικτός στόχος μετονομάζεται σε μεγάλες προσδοκίες!

Εδώ πάλι να μη μπερδέψουμε τις «γήινες» φιλοδοξίες μας με τις «εξωπραγματικές» βλέψεις μας.

Μάλιστα, και τώρα περιμένουμε η ψυχική ηρεμία να συντροφεύει τον κυνηγό της ουτοπίας! Πως θα μπορούσε να συμβεί αυτό όταν κάποια στιγμή ανακαλύπτεις το πραγματικό «λίγο» σου σε σχέση με το ψεύτικο «πολύ» που ήθελες να κατακτήσεις;

Η λέξη κατάθλιψη (με τις διάφορες μορφές της) μπήκε στο λεξικό μας. Δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς. Η αίσθηση του υπερ εγώ κάποια στιγμή συναντά την πραγματικότητα και στο τέλος αυτού του ραντεβού έρχεται η απογοήτευση, η αναγκαστική αποδοχή, η απομυθοποίηση, η μοναξιά και η διάλυση της αυτοεκτίμησης.

Και το χειρότερο τώρα κατηγορούμε και από πάνω τον εαυτό μας για την κατάθλιψή μας! Ξεχνάμε δηλαδή ότι «Mental illness is not a personal failure»

 

Κλείνοντας

Η δική μας σκέψη πιστεύει ότι (εκτός από σοβαρά θέματα υγείας) έχουμε την εσωτερική δύναμη να μας «πείσουμε» ότι μπορούμε να «γυρίσουμε» μια άσχημη περίοδο. Σε αυτή την (καθόλου εύκολη) προσπάθειά μας αυτό που χρειαζόμαστε είναι να δούμε πιο «ήσυχα» τα θέλω μας (ψάχνοντας τη λύση) , να αναγνωρίσουμε τα (πολλά) θετικά που έχουμε στη ζωή μας, να απομυθοποιήσουμε την ύλη και την «υποτιθέμενη» ευχαρίστηση που η κατοχή της μας προσφέρει και να θυμηθούμε ή να αναγνωρίσουμε τη δύναμη της (πραγματικής) συντροφικότητας.

Τότε πιστεύουμε ότι θα μπορέσουμε να ελέγξουμε την δύναμη αυτού του «μαύρου σκύλου» φράση που χρησιμοποιούσε ο  Ουίνστον Τσόρτσιλ όταν αναφερόταν στην κατάθλιψη που ο ίδιος βίωνε.

Είναι αφάνταστη η «δύναμη» της ηρεμίας στη ζωή μας. Ας την προσπαθήσουμε..

Η μάχη του «γεια σας» με το «γεια σου».

Στο μεγάλωμά μας οι περισσότεροι «εκπαιδευτήκαμε» στη χρήση  του πληθυντικού αριθμού όταν μιλάγαμε με μεγαλύτερους ηλικιακά από εμάς. Ήταν ένας κανόνας συμπεριφοράς  που «δήλωνε» σεβασμό και εκτίμηση. Μια αποδοχή «διαφοράς».

Δεν ξέρω πόσο συνειδητά χρησιμοποιούσαμε  το γεια σας αντί του γεια σου.  Ίσως ήταν μια εντολή που «εκτελούσαμε» χωρίς πολύ ανάλυση, αλλά και χωρίς προηγούμενα να ζητήσουμε τη συμφωνία του μέσα μας.

Το ψάξιμο

Μέσα στο πέρασμα των ετών προβληματίζεσαι για το ποια από τα ακούσματα του χθες θα υιοθετήσεις και ποια θα απορρίψεις στη δική σου ζωή. Είναι το απαραίτητο «φιλτράρισμα» ώστε να ορίσεις την ταυτότητά σου, να γνωστοποιήσεις την προσωπικότητά σου, αλλά ταυτόχρονα να αναλάβεις και την ευθύνη των όποιων επιλογών σου. Είναι ένα από τα συνθετικά της ωρίμανσης.

Κάποιοι επιλέγουν την αντίδραση για την αντίδραση. Κάτι τέτοιο μοιάζει με διαδικασία που στερείται το «γιατί». Μια οριζόντια κίνηση που καταργεί ρόλους και πάσης φύσεως διαφορές.

Αναφερόμενοι στο θέμα μας η υιοθέτηση αυτού του μοντέλου ενδεχομένως να οδηγήσει σε μια καθολική  κατάργηση της χρήσης του πληθυντικού αριθμού.

Μια άλλη πληθυσμιακή ομάδα ψάχνεται περισσότερο. Ακούει, αναλύει, προσαρμόζει, διαμορφώνει άποψη και την αιτιολογεί όχι με ένα «ξερό» διότι.

Είναι εκείνα τα άτομα που κάποια στιγμή στη ζωή τους αποφασίζουν να «απορρίψουν» τον τύπο και να «ακολουθήσουν» την ουσία αφού την έψαξαν πρώτα.

Κάποια στιγμή λοιπόν αναρωτήθηκαν αφενός για το αν η εκτίμηση και ο σεβασμός «φαίνονται» αποκλειστικά και μόνο μέσα από το «πως είστε» και αφετέρου για το αν «εκ προοιμίου» ο όποιος μεγαλύτερος αξίζει της εκτίμησης

Αναζητώντας την απάντηση στο πρώτο ερώτημα σύντομα κατέληξαν στο ότι ο σεβασμός και η εκτίμηση μπορούν να εμφανιστούν μέσα από το «ύφος» μιας συζήτησης, ενός μηνύματος, από τη γενικότερη παρουσία ή κατά τη διάρκεια ενός καφέ, χωρίς ο πληθυντικός αριθμός να «συνοδεύει» απαραίτητα τις προηγούμενες μορφές επικοινωνίας.

Πρόσθετα διαπίστωσαν ότι το «εσείς» αντί του «εσύ» διατηρούσε τις «αποστάσεις» μεταξύ των συνομιλητών και δεν ήταν πάντα αυτό που ήθελαν.

Η απάντηση του δεύτερου ερωτήματος τους πήρε ακόμα λιγότερο χρόνο μια και άκοπα και χωρίς καμία αμφιβολία αναγνώρισαν ότι η εκτίμηση δεν αναγράφεται στην ταυτότητα στη θέση της ημερομηνίας γέννησης, αλλά κατακτάται και εμφανίζεται μέσα από την προσωπικότητα.

Η κατάληξη των σκέψεών μας

Δεν είμαστε οπαδοί της ευκολίας που σου προσφέρει η «γενίκευση» που βρίσκεται στην οριζόντια λογική της συμπεριφοράς. Επομένως η υιοθέτηση κοινού τρόπου επικοινωνίας με όλα τα άτομα δεν μας βρίσκει σύμφωνους.

Θα μιλήσουμε ασφαλώς στον πληθυντικό αριθμό με ένα άτομο που είμαστε μακριά (από πολλές απόψεις) και δεν μπορούμε ή δεν θέλουμε να μειώσουμε την απόσταση.

Όμως η εκτίμηση, ο σεβασμός και η αγάπη μας δεν θα «παγιδευτεί» στο γεια σας. Θα εμφανιστεί στο γεια σου.

Εκλογές! Η «παράδοση» της προεκλογικής ατμόσφαιρας συνεχίζεται....

Και να λοιπόν που σιγά - σιγά οδεύουμε προς τις κάλπες για τις δημοτικές, περιφερικές και Ευρωεκλογές. Τώρα αν υπάρξουν και άλλες [..] ο (λίγος) χρόνος θα δείξει.

Μια προεκλογική ατμόσφαιρα ιδιαίτερα «ορατή» αναφορικά με αυτούς που θα πρωταγωνιστήσουν στο προσκήνιο (αλλά και για αυτούς που σαπορτάρουν ευρισκόμενοι στο παρασκήνιο) και συγχρόνως «άτονη» έως και ανύπαρκτη για τους θεατές (ψηφοφόρους).

Ξαναζούμε λοιπόν τις Κυριακές (όχι ηλιόλουστες επί του παρόντος) που ενώ απολαμβάνεις με την παρέα σου τον αγαπημένο σου espresso,  την συζήτησή σου αἴφνης  διακόπτει μια ως είθισται ιδιαίτερα καλοντυμένη και χαμογελαστή Κυρία για να προσφέρει υπηρεσίες «marketing» για λογαριασμό του συζύγου, φίλου ή συγγενή που δεσμεύεται να «σώσει» την περιφέρεια όπου θα πρωταγωνιστήσει[..].

Και αυτή η καλή Κυρία διαλέγοντας ένα τρόπο προώθησης της υπηρεσίας της εκνευριστικά όμοιο με αυτόν του (μακρινού και κοντινού) παρελθόντος περιμένει με την ψεύτικη ευγένεια του λόγου της να με «πείσει» ή έστω να με κάνει να σκεφτώ..

Και αυτό που πετυχαίνει είναι το δεύτερο. Να σκεφτώ!

Πράγματι σκέφτομαι, και ταυτόχρονα θυμάμαι, πόσες ανεκπλήρωτες υποσχέσεις έχω ακούσει στο διάβα μου. Πόσα «θα» ουδέποτε συνάντησαν το  παρόν. Πόσο εξ αποστάσεως με φρόντισαν όταν τους το ζήτησα. Πόση αδιαφορία ή και ανικανότητα υπήρξε σε κρίσιμες στιγμές. Πόσο «μικρή» θεώρησαν την παρουσία μου..

Κλείνοντας τις σκέψεις

Δεν έχω ερμηνεύσει ακόμα πως είναι δυνατόν σε αυτόν τον υπέροχο τόπο κάποιοι να μην έμαθαν  ότι τους σκεπτόμενους  ψηφοφόρους  δεν τους χαρακτηρίζει ούτε η αμνησία, ούτε η ανοησία..

Και βέβαια το δικό μας λάθος θα είναι να μην θυμίσουμε - σε όποιους θεωρεί ο καθένας μας ότι το αξίζουν – ότι η άριστη μνήμη μας συνοδεύεται από διαύγεια πνεύματος.

Παράδοση ή αναθεώρηση της σκέψης;

Αν ξεφυλλίζαμε το «άλμπουμ» της ζωής μας τα τελευταία χρόνια θα ανασύραμε μέσα από τις φωτογραφίες του στιγμές άγχους, οικονομικής δυσχέρειας, απροθυμίας παρέμβασης στο πολιτικό – κοινωνικό πεδίο, απαισιοδοξίας, συζητήσεων (σχεδόν αποκλειστικά και μόνο) για δυσάρεστα γεγονότα, σχέσεων που αποφάσισαν πολύ εύκολα να ξεχαστούν, σταδιακής απομόνωσης, και ενός γενικευμένου προβληματισμού.

Και το ερώτημα που γεννιέται είναι «και τώρα τι;» Παράδοση, ή αναθεώρηση της σκέψης;

Εκείνοι που θα διαφωνήσουν με τις προηγούμενες περιγραφές ανήκουν αναμφίβολα στην μειοψηφία ενδεχομένως ενός 10 % του πληθυσμού. Ας ασχοληθούμε με όλους τους υπολοίπους (εμάς) που αποτελούμε και την πλειοψηφία.

Εμείς  λοιπόν  να μην ξεχνάμε ότι δεν υπήρξε γενιά που δεν αντιμετώπισε προβλήματα. Αυτά πάντα υπήρχαν και θα συνεχίσουν να ζητούν από εμάς τη λύση τους. Τα είδη των προβλημάτων, η πραγματική τους έκταση, και ο τρόπος αντιμετώπισής τους αλλάζει μέσα στο χρόνο.

Παράδοση..

Προσεγγίζοντας τα άσχημα των τελευταίων ετών με μοιρολατρικό τρόπο το μόνο σίγουρο είναι ότι δεν θα τα ξεπεράσουμε μια και η παθητική συμπεριφορά σημαίνει αποδοχή αδυναμίας αντίδρασης.

Είναι αρκετά βολικό κάτι τέτοιο.

Αποποιείσαι της ευθύνης που σου αναλογεί, λες «έτσι ήρθαν τα πράγματα» - από μόνα τους άραγε έρχονται;;, ισχυρίζεσαι ότι εσύ (από μόνος σου) δεν μπορείς να κάνεις κάτι, αναγνωρίζεις ότι εξωγήινες [..] δυνάμεις χάραξαν τη ζωή σου, ζεις παρέα με τη μιζέρια βουτώντας ταυτόχρονα στα μονοπάτια της κατάθλιψης.

Αναθεώρηση της σκέψης

Μια άλλη περισσότερο ορθολογική προσέγγιση θα αναγνώριζε αρχικά την ενεργό συμμετοχή μας στα σημερινά δεδομένα και στη συνέχεια θα άρχιζε το ψάξιμο για τη λύση του σύγχρονου γόρδιου δεσμού.

Αλήθεια, μας υποχρέωσε κάποιος στις 10ετίες του ’90 και ‘00 να ακολουθήσουμε την υπέρ-ζωή που φάνταζε τότε σαν αιωνίως υπαρκτή; Να θεωρήσουμε τους εαυτούς μας μικρούς Ωνάσηδες; Να αλλάζουμε συντρόφους για το έτσι; Να καταργήσουμε το εμείς; Να έχουμε τη σωστή [..] άποψη για το όποιο θέμα; Να μας υπερεκτιμήσουμε στα πάντα;

Αφού παραδεχτούμε ότι δεν υπήρξε εκείνο το άτομο που απείλησε ότι θα αφαιρέσει τη ζωή μας [..] αν δεν ακολουθήσουμε τα προηγούμενα μοντέλα ζωής, πάμε παρακάτω ρίχνοντας ματιές στο σήμερα.

Το πρώτο βήμα βρίσκεται (κατά τη γνώμη μας) στη συνειδητή απομυθοποίηση του εαυτού μας. Όταν σταματήσεις να αυτοχαρακτηρίζεσαι σαν μικρός θεός ολοένα και πλησιάζεις να αναγνωρίζεις και να χαίρεσαι εκείνα που ο (όπως τον καταλαβαίνει ο καθένας) θεός του έδωσε.

Τον επόμενο καφέ σου δοκίμασε να τον πιείς δίπλα στη θάλασσα μαζεύοντας ήλιο ενώ η σκέψη θα ταξιδεύει στις ρότες της απεραντοσύνη της (25 χιλιόμετρα για μια διαφορετική Κυριακή) .

Η συνηθισμένη (από τα παλιά) φωνή μέσα σου θα σε στείλει στο Κολωνάκι..αλλά μην την ακούσεις.

Προσπάθησε να θυμηθείς (πριν την απογείωση σου..) με ποιο τρόπο προσέγγιζες ένα άτομο που ήθελες να γνωρίσεις.

Βγάζει πολύ ενδιαφέρον η (αμιγώς) ανθρώπινη και όχι η εύκολη (ενίοτε δε και πληρωμένη) προσπάθεια έλξης της / του άλλης / ου.

Η τόσο σύντομη διάρκεια ζωής [..] δεν αποτελεί χαρακτηριστικό της πραγματικής έννοιας των λέξεων αγάπη, έρωτας και πάθος..

Όταν ήσουν εσύ φοιτητής εργαζόσουν 4 ώρες και με τα χρήματα που έβγαζες κάλυπτες τις προσωπικές σου ανάγκες. Αν δεν το θυμάσαι, το θυμάμαι εγώ πολύ καλά!

Οι λέξεις ανάγκες και επιθυμίες η αλήθεια είναι ότι μοιάζουν (Όταν οι επιθυμίες ονομάσθηκαν ανάγκες) μόνο που η κάλυψη (ικανοποίηση) της δεύτερης ξεπερνά τα όρια και αυτής της ουτοπίας.

Το να μαθαίνεις κάτι σε δυναμώνει σε πραγματικό επίπεδο ενώ ταυτόχρονα η απόρριψη του τίτλου του παντογνώστη σε απομακρύνει από την ατμόσφαιρα της αλαζονείας.

Δεν ξέρουμε να ακούμε.. στα «πλασματικά» προηγούμενα χρόνια μάθαμε μόνο να μιλάμε. Αφού τα ξέραμε όλα [..] τι να τον θέλαμε τον διάλογο; Γιατί να ακούσουμε;

Κλείνοντας τις σκέψεις μας

Οι αλλαγές στον τρόπο ζωής (Δημιουργώντας τις καλύτερες μέρες) ποτέ δεν είναι εύκολες. Αρκετές φορές έρχονται αναγκαστικά κάτι σαν μονόδρομος. Αν ανήκουμε σε εκείνους που δεν αποδέχονται τη μοιρολατρία ή δεν ενθουσιάζονται από τη μιζέρια και τις τοξικές σχέσεις ας κοιτάξουμε τον τρόπο που εμείς θα αλλάξουμε μέσα σε ένα πλαίσιο κινήσεων που οι ίδιοι θα ορίσουμε.

Σε αυτή την προσπάθεια διαφυγής από την αρνητική ατμόσφαιρα του σήμερα ένα περπάτημα της σκέψης στο παρελθόν δεν είναι απαραίτητα οπισθοδρομική κίνηση.

Η νέα γενιά αντιμετωπίζει το λάθος ή την αντίφαση;

Η νέα γενιά είναι εκείνη που θα αλλάξει τον κόσμο.

Είναι εκείνα τα άτομα που θα δημιουργήσουν το καλύτερο αύριο αποφεύγοντας τα λάθη του χθες.

 

Πόσες 10ετίες «εκτοξεύονται» στην ατμόσφαιρα παρόμοιες με τις παραπάνω δηλώσεις; Πόση «υποτιθέμενη συγκίνηση» κατακλύζει το προσωπείο των σημερινών «σοφών» όταν (με τρεμάμενη φωνή) αναφέρονται στους νέους;

Χωρίς ασφαλώς να αμφισβητούμε τη δυναμική της νέας γενιάς, έχουμε σοβαρές επιφυλάξεις αν η υποδομή που της προσφέρεται στο σήμερα συμβάλλει με θετικό τρόπο στην διαμόρφωση ενός καλύτερου αύριο.

Προσπαθώντας να φανταστούμε μια κοινωνία «ανώτερη» της σημερινής θα πρέπει πρώτα να διευκρινίσουμε το πως ορίζουμε το «ανώτερη» και στη συνέχεια αν συμφωνήσουμε ότι αυτός ο όρος μας οδηγεί και στο καλύτερη (για την «ισορροπία» του μέσου ανθρώπου) θα πρέπει να αποδεχτούμε το γεγονός ότι είναι απαραίτητη η εμφάνιση ενός μέσου «ανώτερου» μυαλού (σκεπτικού) που θα κτίσει το βελτιωμένο αύριο.

Πόσο ειλικρινείς είμαστε;

Ωραία η σε θεωρητικό επίπεδο ανάλυση, αλλά η σκέψη μας διαβαίνοντας τα καθημερινά μονοπάτια της «πραγματικής» ατμόσφαιρας του σήμερα συναντά  δύο ψέματα!

Το πρώτο σχετίζεται με το «υλικό» που προσφέρουμε στους νέους. Και αναφερόμαστε στο επίπεδο της παρεχόμενης εκπαίδευσης, της παιδείας και κουλτούρας γενικότερα.

Εμείς την εκπαίδευση την αντιλαμβανόμαστε σαν την παροχή εφοδίων σκέψης (Τι πρέπει να προσφέρουμε στους νέους) για να πάει η γνώση παρακάτω. Είναι μια διαδικασία προσφοράς «δυναμικού» και αυτό ασφαλώς δεν γίνεται με μεταφορά στείρας γνώσης αλλά με την παροχή πληροφοριών η «αξιοποίηση» των οποίων θα δημιουργήσει νέα γνώση χωρίς να καταργεί τον πολιτισμό. Και βέβαια η αξιοποίηση προϋποθέτει την ικανότητα ανάλυσης, κρίσης και εξαγωγής συμπερασμάτων.

Ατυχώς δεν  μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι (εκτός ελάχιστων εξαιρέσεων) κάτι τέτοιο πράγματι συμβαίνει. Αντίθετα θεωρούμε ότι η παροχή έτοιμης και κατευθυνόμενης γνώσης (;;) είναι αυτό που χαρακτηρίζει την εποχή, ενώ ταυτόχρονα τις περισσότερες φορές (σιωπηρά) προάγουμε τον ανταγωνισμό αντί της συνεργασίας.

Το δεύτερο αφορά τα ποιοτικά, όχι ποσοτικά (Η μάθηση προτιμά την ποιότητα) στοιχεία του περιβάλλοντος και στο κατά πόσο αυτά βοηθούν στον καθορισμό του στίγματος ή στην απώλεια του προσανατολισμού των νέων.

Καθημερινά λοιπόν ερχόμαστε αντιμέτωποι - πολλές φορές ακούσια - με την υπερπληροφόρηση, τον καταιγισμό της εικόνας, τα fake news, την θεοποίηση της copy paste λογικής, την εικονική πραγματικότητα που παρουσιάζεται στα social media, τον βιασμό της λέξης ελευθερία, την ωραιοποίηση του ανύπαρκτου, τη μαζικοποίηση, την υιοθέτηση του ψέματος ως βασικού εργαλείου επικοινωνίας, την εσχάτως σε Ευρωπαϊκό κράτος αντικατάσταση των λέξεων (και πολύ χειρότερα των εννοιών) πατέρας και μητέρα με «αριθμούς» αλλά και την ρομποτοποίηση της σκέψης μέσω της (θέλουμε να πιστεύουμε ελεγχόμενης) τεχνητής νοημοσύνης και βέβαια την είσοδο των περισσοτέρων στο club της κατάθλιψης.

Δυσκολευόμαστε να φανταστούμε – θεωρήσουμε ότι  ένα ανάλογο περιβάλλον συμβάλλει στην ισορροπία της σκέψης ώστε να δημιουργήσει το καλύτερο αύριο.

Κάποια συμπεράσματα

Ορισμένοι θα «ακούσουν» στις προηγούμενες γραμμές συντηρητικές απόψεις με άρωμα νοσταλγίας του χθες. Όμως οι συγκεκριμένες αναφορές μας απλά δίνουν το στίγμα  της σημερινής ατμόσφαιρας χωρίς να το συγκρίνουμε με το αντίστοιχο χθεσινό.

Δεν υπάρχει επιστροφή στο πριν και ούτε μπορούμε να το χαρακτηρίσουμε καλύτερο ή χειρότερο. Η όποια σύγκριση (πέραν του φιλοσοφικού επιπέδου) φαντάζει ατυχής μια και αναφερόμαστε σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες.

Όμως όταν «καταλύεις» την ελευθερία της ορθολογικής σκέψης του εγκεφάλου επιβάλλοντας (πλαγίως) συγκεκριμένα μοντέλα λειτουργίας και συμπεριφοράς δεν κάνεις απλά λάθος αλλά υποθάλπτεις εσκεμμένα και με αντιδημοκρατικό τρόπο το αύριο.

Μήπως αφοπλίζουμε εγκεφάλους δημιουργώντας «μπερδεμένα» μυαλά μέσα από την αντίφαση των πράξεων - ενεργειών μας και με την κατάργηση (έως και αντιστροφή) της έννοιας των λέξεων.

Και πολλές φορές το λάθος είναι προτιμητέο από την αντίφαση…

Η χαμένη συλλογικότητα

Συλλογικότητα, γενικό καλό, παρέες, μια αληθινή ματιά στον διπλανό μας, διαφωνία, αντίδραση, διαφορετική πορεία..

Τι συμβαίνει; Που χάθηκαν όλα αυτά;

Η δεκαετία ‘90

Έχει χαρακτηριστεί η περίοδος της ανάπτυξης σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο για τον μέσο Έλληνα και μολονότι τα ’80s προϊδέαζαν για την συνέχεια το «μεγάλωμα» υπήρξε όχι μόνο έντονο αλλά και απότομο.

Οι αλλαγές όταν είναι σημαντικές και ταυτόχρονα βίαιες δεν προσφέρουν στα μέλη της κοινωνίας την χρονική πολυτέλεια της σταδιακής απορρόφησης αλλά ούτε και της ψύχραιμης αξιολόγησής τους

Γίναμε έξυπνοι, πλούσιοι, ξεχωριστοί και παντογνώστες ξαφνικά. Πολύ ξαφνικά!

Και βέβαια φτάνοντας σε αυτή την (εικονική όπως απεδείχθη αργότερα) πραγματικότητα ποιον έχεις ανάγκη εκτός του εαυτού σου; Κανένα!

Τα θεμέλια του εγώ και η αρχή του ατομικισμού είχαν εδραιωθεί.

Συνθέτουμε λοιπόν εμείς, οι ξεχωριστές (πλέον) μονάδες, σε εργασιακό, κοινωνικό ή και οικογενειακό περιβάλλον, παρέες (σύνολα) διαφορετικών ατόμων με στόχο όχι την ομαδική λειτουργία αλλά μέσα από την αυτοπροβολή μας στην απόσπαση του μεγαλύτερου μέρους του «διαθέσιμου» θαυμασμού!

20 χρόνια μετά

Ήταν τα τέλη των ’00 όταν η οικονομική κρίση ήρθε για να αποκαλύψει σε εμάς – τις ξεχωριστές μονάδες – το ποια είναι πάντα η επόμενη μέρα της εικονικής πραγματικότητας.

Και αυτή, η προς τα κάτω, διαφοροποίηση ήταν βίαιη και απότομη.

Είχε όμως και ένα πρόσθετο χαρακτηριστικό και αυτό ήταν ότι για πρώτη φορά (μεταπολεμικά) έπρεπε να βιώσεις εκείνη την πολύ επίπονη διαδικασία της απομυθοποιήσεις του εαυτού σου.

Είναι γνωστή η σε πολλά επίπεδα κατάρρευση του μέσου Έλληνα από το 2010 μέχρι σήμερα.

Η σημερινή παρουσία μας στην παρέα..

Μάλλον δεν υπάρχουν πια παρέες. Στη θέση τους εμφανίζονται αθροίσματα τραυματισμένων ατόμων με τις περισσότερες φορές αναγκαστική συμμετοχή σε μια πορεία που έχει ερήμην τους αποφασιστεί.

Αυτό το τελευταίο ατυχώς δείχνει την στην ουσία έλλειψη προσωπικών κριτηρίων επιλογής που ασφαλώς οδηγούν στην μαζικοποίηση της συμπεριφοράς.

Σαν αποτέλεσμα, στα μέλη αυτού του συνόλου – αγέλης κυριαρχεί η αδιαφορία για την κατάληξη της πορείας ή και η αδυναμία σκέψεων για μια προσπάθεια εκτροπής της.

Η συλλογικότητα ηττήθηκε αρχικά από τον ατομικισμό και στην συνέχεια από την απάθεια που προκάλεσε η κατάρρευσή του.

Αν δεχτούμε το μη αναστρέψιμο της κατάστασης  μάλλον μετατρέπουμε την κάθε επόμενη μέρα σε νοσταλγό της προηγούμενης. Είναι αυτό που θέλουμε;

Προεκλογική ατμόσφαιρα με χιλιοφορεμένο άρωμα.

Πλησιάζουν λοιπόν οι εκλογές και να οι παροχές παρέα με τις ανεκπλήρωτες - τις περισσότερες φορές - υποσχέσεις. Εκείνη η προεκλογική ατμόσφαιρα που μας «καθιστά» στο ίδιο έργο θεατές για μια ακόμα φορά.

Είναι αυτή η ξαφνική ευαισθητοποίηση [..] των εκάστοτε κομμάτων που βρίσκονται στην εξουσία  (ή την αναζητούν) στο κατάλληλο (κατά την εκτίμησή τους) χρονικό διάστημα ώστε να «χαρεί» ο εν δυνάμει ψηφοφόρος τους και να «λειτουργήσει» όπως θα ήθελαν.

Όμως υπάρχουν φορές που το μέγεθος του θράσους αλλά και η υποτίμηση της σκέψης που απορρέει από το πρώτο «κουράζουν» .

Και σε αυτές τις περιπτώσεις η «κούραση» που προέρχεται από πολλούς (τους μεν , τους δε και τους παρα- δε)  δεν είναι προς όφελος αυτού /ων που την προκαλεί / ουν.

Κύριοι (στο σύνολό σας) μας θυμίζετε εκνευριστικά το χθες. Εμφανίζεστε να μην έχετε συνειδητοποιήσει το έχει συμβεί σε αυτόν τον τόπο και να ακολουθείτε εκείνες τις τακτικές που διαιωνίζουν τα λάθη!

Ξύλινοι λόγοι άνευ ουσιαστικού περιεχομένου. Αντιπαλότητες για να πούμε ότι «υπάρχουν¨.  Αποχή από την πραγματικότητα. Ωραιοποίηση δυσβάσταχτων καταστάσεων. Καμία θετική προοπτική. Κανένας σεβασμός σε αυτόν που θα σας εμπιστευτεί την αντιπροσώπευσή του.

Μήπως κάποτε να «καταλάβετε» τον πραγματικό ρόλο σας..

Εκπαίδευση και κοινωνική συμβίωση

Στο άκουσμα της λέξης εκπαίδευση η πρώτη σκέψη μεταφέρεται στις διάφορες βαθμίδες του σχολικού - πανεπιστημιακού περιβάλλοντος όπου η διδασκαλία διαφόρων γνωστικών αντικειμένων στους νέους αποτελεί το αντικείμενο της προσφερόμενης υπηρεσίας

Αν και σε επόμενο άρθρο θα αναφερθούμε συγκεκριμένα στις παθογένειες, στα αδύνατα σημεία αλλά και σε προτάσεις βελτίωσης του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος θεωρούμε απαραίτητο να τονίσουμε ότι όταν αναφερόμαστε στην εκπαίδευση δεν εννοούμε μόνο εκείνη τη διαδικασία που σχετίζεται με τη διδασκαλία μαθημάτων που οδηγούν στην γενική μόρφωση και αργότερα σε συγκεκριμένο επιστημονικό τομέα.

Διδάσκοντας τι σημαίνει κοινωνική συμβίωση

Τα άτομα - μέλη της κοινωνίας - χρειάζεται να διδαχθούν συμπεριφορές και τρόπους «κατάλληλης» παρουσίας που να συνάδουν με την έννοια της ομαδικής συμβίωσης. Και βέβαια στις οργανωμένες κοινωνίες ανθρώπων δεν μπορούμε να αποδεχτούμε την «προσωπική» αντίληψη για την πορεία ζωής  να λειτουργεί σε βάρος του συνόλου.

Ασφαλώς είναι αναφαίρετο δικαίωμα του καθενός η επιλογή του τρόπου ζωής ταυτόχρονα όμως αποτελεί και ανειλημμένη υποχρέωσή του, οι όποιες επιλογές του, να μην καταργούν τα δικαιώματα που αναφύονται μέσα από την ομαδική συμβίωση.

Στο σημείο αυτό γίνεται ορατή η αναγκαιότητα της διδασκαλίας εκείνων των συμπεριφορών οι οποίες δεν θίγουν την λειτουργία και συνοχή του κοινωνικού ιστού προς χάριν του εγώ.

Η παραπάνω προσέγγιση προσδίδει στην εκπαίδευση μια διάσταση που περιλαμβάνει «πρόσθετα» πεδία πέραν της διδασκαλίας των κλασικών μαθημάτων Και βέβαια σε μια περισσότερο ακριβή διατύπωση δεν θα έπρεπε να αναφερόμαστε σε «πρόσθετα» πεδία αλλά σε συμπληρωματικά, αυτονόητα και ατυχώς ξεχασμένα ή εσκεμμένως εγκαταλελειμμένα.

Είναι γνωστό ότι τυπικοί και άτυποι κανόνες χαρακτηρίζουν αλλά και καθοδηγούν την λειτουργία μιας δημοκρατικά οργανωμένης κοινωνίας η οποία αποτελείται από ομάδες  που λειτουργούν σαν αλληλοεπηρεαζόμενα υποσυστήματα.

Ασφαλώς οι παραπάνω επιμέρους ομάδες (υποσυστήματα) λειτουργούν και πλαισιώνονται από  κανόνες, μεθόδους και διαδικασίες που δεν είναι δυνατόν να αγνοούνται ή να μην εφαρμόζονται από όλα τα μέλη.

Είναι λοιπόν εύλογο ότι «κάποιος» πρέπει να περάσει στα μέλη τη συνείδηση της ομάδος που προσπαθεί για την επίτευξη κοινών στόχων.

Περιγράφουμε λοιπόν μια ευρύτερη ανάγκη που χρειάζεται να καλυφθεί. Αυτή της εκπαίδευσης πολιτών, δηλαδή ατόμων που προετοιμάζονται για μια συνειδητοποιημένη, ενεργή  αλλά και υπεύθυνη κοινωνική ζωή.

Για επίλογο

Ατυχώς, τα καθημερινά «βιώματα» των περισσοτέρων δεν βεβαιώνουν ότι διδασκαλία κανόνων κοινωνικής (ομαδικής) συμπεριφοράς συντελείται στους χώρους μεταφοράς της γνώσης.

Κλείνουμε τις σκέψεις μας με μια ευχή « Η λέξη αυτονόητα να αποκτήσει πάλι την χαμένη της έννοια».

Η υπερπληροφόρηση και το τίμημα της δωρεάν [..] απόκτησής της.

Εδώ και αρκετά χρόνια ζούμε την εποχή όπου ένα laptop και μια σύνδεση στο internet είναι αρκετά για να μας απαλλάξουν από την «επίπονη» αναζήτηση της πληροφορίας που χρειαζόμαστε. Και μάλιστα (στις περισσότερες φορές) με δωρεάν πρόσβαση - κάτι σαν free access to information. Γεια σου δωρεάν υπερπληροφόρηση!

Αυτή η υπερπληροφόρηση!

Πράγματι εύκολα μπορούμε να αποκτήσουμε ένα τεράστιο όγκο πληροφορίας που βέβαια θα πρέπει να ελεγχθεί, αξιολογηθεί ως προς την πραγματική χρησιμότητά του αλλά και την αξιοπιστία του σε σχέση με αυτό που εμείς χρειαζόμαστε.

Αυτή η διαδικασία ελέγχου – απαραίτητη για να οδηγηθεί κάποιος σε ικανοποιητικά συμπεράσματα - απαιτεί χρόνο, κριτική ικανότητα και αποφυγή «παράδρομων» που θα εκτρέψουν τη σκέψη από την συγκεκριμένη επί του εκάστοτε θέματος πορεία.

Ασφαλώς η προηγούμενη αναφορά έχει εφαρμογή, ή πρέπει να έχει, και για την οποιανδήποτε (πέραν αυτής του διαδικτύου) πηγή άντλησης της πληροφορίας. Ένα όμως θέμα που δεν πρέπει να αγνοήσουμε είναι αν στον ήδη «πιεσμένο» διαθέσιμο χρόνο υπάρχουν σημαντικά περιθώρια για την αποτελεσματική «αντιμετώπιση» της υπερπληροφόρησης.

Δωρεάν: Τι ακριβώς σημαίνει η λέξη;

Από τα πρώτα οικονομικά ακούσματα καταλάβαμε (αναλύοντας το εναλλακτικό κόστος των αγαθών – υπηρεσιών) ότι η λέξη δωρεάν με την κυριολεκτική της έννοια (και όταν δεν αναφερόμαστε στα ελεύθερα στη φύση αγαθά) δεν υπάρχει.

Πράγματι, και όχι μόνο από οικονομικής σκοπιάς, αλλά στη ζωή γενικότερα όταν κάνεις μια κίνηση «στερείς» από τον εαυτό σου τη δυνατότητα μιας άλλης εναλλακτικής. Επομένως ακόμα και όταν δεν υπάρχει χρηματικό κόστος το άτομο άτυπα συμφωνεί στην αποδοχή της απώλειας (θυσίας) κάποιας διαφορετικής κατάστασης. Με αυτή λοιπόν την έννοια η ύπαρξη της λέξης δωρεάν στην πραγματικότητα είναι ιδιαίτερα αμφισβητήσιμη.

Το τίμημα του «δήθεν» δωρεάν

Έχει ενδιαφέρον να αναλογιστούμε αν στην πορεία της διαδικτυακής πληροφόρησης οι ρόλοι πομπού και δέκτη είναι ξεκάθαροι ή αν εναλλάσσονται διαμορφώνοντας μια «άτυπη» αμφίδρομη επικοινωνία.

Η πρώτη ανάγνωση του παραπάνω προβληματισμού φωτογραφίζει ένα δέκτη που άκοπα και χωρίς κόστος βρίσκει δεκάδες πομπούς - συνδέσμους (links) που σχετίζονται με αυτό που ψάχνει. Τι το ποιο ευχάριστο μέχρι στιγμής; - με τις επιφυλάξεις βέβαια που αφορούν τον τρόπο και χρόνο αντιμετώπισης του μεγάλου όγκου της πληροφορίας και της αξιοπιστίας της στις οποίες αναφερθήκαμε προηγουμένως.

Με μια δεύτερη ανάγνωση αρχίζουμε να συνειδητοποιούμε ότι σε κάθε «στάση» μας στο απέραντο κόσμο του διαδικτύου η «αλίευση» της πληροφορίας πληρώνεται με το ότι αφήνουμε μια (ενδεχομένως θολή) «φωτοτυπία» της ταυτότητάς μας. Και αυτό βέβαια μας φέρνει πιο κοντά στο να συνειδητοποιήσουμε το γεγονός ότι τίποτα δεν μας χαρίζεται.

Κατάληξη

Αν η σκέψη μας «δεχτεί» να καταγράψει με πόσους πολλούς διαφορετικούς τρόπους δηλώνουμε κάθε μέρα (μεταφορικά και κυριολεκτικά) το «στίγμα» μας μέσω του διαδικτύου, των μέσων μαζικής επικοινωνίας (Social media) και των αντίστοιχων της τηλεπικοινωνίας μάλλον θα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι βιώνουμε την εποχή του «χαμένου ιδιωτικού χώρου».

Εκεί όπου «μας ξέρουν χωρίς να μας γνωρίζουν», όπου «ελάχιστα μένουν να αποκαλύψουμε για την ταυτότητά μας μια και τα περισσότερα τα έχουμε ήδη πει», όπου το νέο περιβάλλον δυσκολεύει πολύ την δυνατότητα διαφυγής μας από μια προκαθορισμένη [;;] πορεία.

Αναπόφευκτη η συνειρμική συνάντηση με κάποια σημεία του (κατά πολλούς ιδιαίτερα προφητικού) αριστουργήματος του Aldus Huxley, Brave new world.

Μέσα από αντίστοιχα μονοπάτια σκέψης έρχεται η στιγμή που απομυθοποιείς την ύπαρξη του δωρεάν, αμφισβητείς την πραγματική χρησιμότητα της υπερπληροφόρησης ενώ ταυτόχρονα συνειδητοποιείς ότι από το «Τα εν οίκω μη εν δήμω» αφαίρεσες χωρίς να το αντιληφθείς το «μη».

Και λίγο πριν «προδώσουμε» και τα λίγα κρυμμένα που μας έχουν απομείνει ξεπροβάλλει μια σειρά ερωτημάτων που επιτακτικά αναζητούν απαντήσεις.
Πως προέκυψε το χαμένο privacy; Ήταν κάτι το προδιαγραμμένο; Η απώλεια της ιδιωτικότητας ήταν η αναπόφευκτη συνέπεια της ευρύτητας της πληροφόρησης ή υπάρχει τρόπος να συνδυαστούν και τα δύο;

Η «εκτροπή» του τρόπου λειτουργίας της οικονομίας από την πολιτική.

Η οικονομία είναι η επιστήμη η οποία (μεταξύ άλλων) προσπαθεί να διαχειριστεί κατάλληλα τη λέξη «επιλογή», Βεβαίως απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ύπαρξη της σύγκρισης. Πρέπει λοιπόν να επιλέξει - μεταξύ των διαθέσιμων επιλογών - την καλύτερη δυνατή χρήση των περιορισμένης ποσότητας παραγωγικών συντελεστών ώστε να οδηγηθούμε σε μια κατάσταση βελτίωσης του «γενικού» καλού.

Προς την κατεύθυνση αυτή θεμελίωσε κανόνες οι οποίοι (πάντα κάτω από τους απαραίτητους περιοριστικούς παράγοντες) στοχεύουν στην κοινωνική ευημερία που ανά περίπτωση μπορεί να «εκφράζεται» με τη μεγιστοποίηση της χρησιμότητας, του εισοδήματος και των κερδών ή με την ελαχιστοποίηση του κόστους και τον περιορισμό των αρνητικών επιπτώσεων που εμφανίζονται για το σύνολο όταν η άσκηση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα «ατομικιστική» λογική.

Τα οικονομικά υποδείγματα σπάνια περιγράφονται από γραμμικές σχέσεις δεδομένου ότι είναι από τη φύση τους πολυπαραγοντικά. Οι λόγοι στους οποίους οφείλεται η πολυπλοκότητά τους βρίσκονται αφενός στο «απρόοπτο» της συμπεριφοράς που είναι σαν στοιχείο ενσωματωμένο στην ανθρώπινη υπόσταση και αφετέρου στην ύπαρξη – εμφάνιση αστάθμητων παραγόντων που δεν είναι (πάντα) δυνατή η ακριβής αναγνώριση και στη συνέχεια η αντιπροσωπευτική στάθμισή τους.

Η υπερεκτίμηση των οικονομικών δυνατοτήτων μας.

Πολλοί δεν αποδέχονται ότι οι καταναλωτές λειτουργούν ορθολογικά επικαλούμενοι τα συμπεριφορικά οικονομικά (behaviorαl  economics) (Περισσότερα στο http://www.xenophon.gr/ - 3ο τεύχος, Ιούνιος 2018, Προσεγγίζοντας τα Συμπεριφορικά Οικονομικά, Μανώλης Αναστόπουλος) η λογική των οποίων πράγματι δυσκολεύει έως και καταργεί την ύπαρξη ορθολογικής συμπεριφοράς (rational behavior) στα άτομα.

Ανεξάρτητα από την άποψή μας για το θέμα (Human beings vs Economics) σε αυτή την ανάλυση θέλουμε να εστιάσουμε την προσοχή μας στο γεγονός ότι ο ονομαζόμενος ορθολογικός καταναλωτής επιτυγχάνει την επιδίωξή του (μεγιστοποίηση της χρησιμότητας από την κατανάλωση) κάτω από τους περιορισμούς του εισοδήματος και των τιμών.

Με τη χρήση λοιπόν καμπυλών αδιαφορίας και της γραμμής του εισοδηματικού περιορισμού βρίσκουμε την ισορροπία του στο σήμερα όπως και την μελλοντική (διαγραμματικά μετατοπίζοντας ανάλογα τις καμπύλες) σε περίπτωση μεταβολής εισοδήματος, τιμών, προτιμήσεων, κ.α.

Στο σημείο αυτό πρέπει να «συνειδητοποιήσουμε» ότι αν στην σύγχρονη εποχή υπάρχουν περίοδοι που το εισόδημα εμφανίζει μεγάλη (εικονική) αύξηση λόγω υπερδανεισμού ή διαφόρων άλλων μεθόδων[..] δεν φταίει η οικονομική επιστήμη που το άτομο αγνοεί ή μπερδεύει ποιες είναι οι πραγματικές οικονομικές δυνατότητές του. Σαν αποτέλεσμα οδηγείται σε μια «παραπλανητική» ισορροπία και φυσικά καταργεί την (πραγματική) έννοια του ορθολογικού καταναλωτή.

Πολύ δε περισσότερο αν τα άτομα έντεχνα «πιέζονται» από την ατμόσφαιρα προς την κατεύθυνση της προηγούμενα αναφερθείσας καταναλωτικής συμπεριφοράς - ασφαλώς δεν είναι η οικονομική επιστήμη υπεύθυνη αλλά άλλοι χώροι[..] με άλλες βλέψεις.

Η «εισβολή» της πολιτικής στην οικονομία

Ένας από τους μεγάλους οικονομολόγους ήταν ο Ιταλός Vilfredo Pareto  (1848 – 1923) με σπουδαία συμμετοχή στην οικονομία και την οικονομετρία.

Μέσα στο σπουδαίο έργο του ξεχωριστή θέση έχει η έννοια της κατά Pareto αποτελεσματικότητας (Pareto efficiency) η οποία επιτυγχάνεται όταν η χρήση των συντελεστών παραγωγής είναι τόσο κοινωνικά «σωστή» ώστε δεν υπάρχει δυνατότητα με μια διαφορετική επιλογή στη χρήση τους να βελτιώσουμε τη θέση κάποιου χωρίς να χειροτερεύσουμε την κατάσταση άλλου.

Σχετικά με την εν λόγω αποτελεσματικότητα έχει ενδιαφέρον όταν αναφερόμαστε στην αποτυχία του οικονομικού συστήματος (market failure) με την ύπαρξη αρνητικών εξωτερικών καταστάσεων (negative externalities) και την τεράστια ανισοκατανομή του εισοδήματος να ερευνήσουμε αν ο λόγος βρίσκεται σε λάθος οικονομικών κανόνων ή σε αλλοίωση της αποτελεσματικότητάς τους λόγω πολιτικής παρέμβασης ή της εσκεμμένης απουσίας της.

Αν ένα οικονομικό μοντέλο «χάσει» την αποτελεσματικότητά του λόγω βίαιας παρέμβασης της πολιτικής λογικής ασφαλώς δεν θα το χαρακτηρίσουμε σαν αναποτελεσματικό.

Τι τελευταίες μέρες συζητείται το ενδεχόμενο να αναβληθεί η μείωση των συντάξεων (που έχει ακουστεί ότι θα εφαρμοστεί από τις αρχές του 2019) αλλά ταυτόχρονα να περικοπούν εξαγγελθέντα (για τις ασθενέστερες εισοδηματικά ομάδες) μέτρα όπως αυτά της επιδότησης του ενοικίου και άλλων επιδομάτων.

Επειδή η προηγούμενη αναφορά μας θα διαβαστεί από αρκετούς με «κομματική αντίληψη» θέλουμε να διευκρινίσουμε για μια ακόμα φορά ότι οι σκέψεις μας βασίζονται σε οικονομικά και μόνο δεδομένα. Οι κομματικές απόψεις του καθενός είναι κάτι εντελώς διαφορετικό στο οποίο ασφαλώς δεν παρεμβαίνουμε αλλά και βρίσκεται εκτός των ενδιαφερόντων μας.

Θυμηθείτε την κατά Pareto  αποτελεσματικότητα και σε σχέση με το προηγούμενο παράδειγμα βγάλετε τα δικά σας συμπεράσματα για το αν η οικονομία μας τα «λέει λάθος» ή αν η πολιτική για τους λόγους της «εισβάλλει» στο χώρο της πρώτης ακυρώνοντας την αποτελεσματικότητα (αλήθεια) των οικονομικών αρχών και κανόνων.